Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, trong các chất đưa vào cơ thể, ethanol – thành phần chính của rượu – thuộc nhóm được hấp thu nhanh nhất. Ngay khi chạm niêm mạc dạ dày, rượu bắt đầu khuếch tán vào máu. Chỉ sau vài phút, ethanol có mặt ở não, gan và hầu hết cơ quan, giải thích cảm giác lâng lâng xuất hiện rất sớm dù mới uống vài ly.
Do là phân tử nhỏ, tan tốt trong nước, ethanol gần như không gặp “rào cản sinh học” nào. Khoảng 20% lượng rượu được hấp thu ngay tại dạ dày, phần lớn còn lại đi thẳng xuống ruột non – nơi có diện tích hấp thu rất lớn. Theo các tài liệu sinh lý học, ruột non được ví như một “sân tennis trải phẳng”, nên khi rượu xuống đến đây, nồng độ cồn trong máu có thể tăng vọt chỉ trong thời gian ngắn.
Yếu tố quyết định say nhanh hay chậm nằm ở tốc độ làm rỗng dạ dày. Khi dạ dày trống, rượu gần như đi thẳng xuống ruột non, khiến cồn ập vào máu. Ngược lại, nếu đã ăn, rượu bị giữ lại lâu hơn, nồng độ cồn tăng chậm và thấp hơn.
Theo các khuyến cáo y khoa, cách hạn chế tác hại của rượu hiệu quả nhất không phải tìm thuốc giải sau khi say, mà là làm chậm hấp thu ngay từ đầu.
Một bữa ăn đủ chất trước khi uống đóng vai trò như lớp đệm sinh học. Thức ăn khiến dạ dày tống rượu xuống ruột non từ từ, giúp đường cong nồng độ cồn trong máu bớt “dốc”.
Chất béo (dầu, bơ, phô mai), protein (thịt, cá, trứng, sữa) và carbohydrate phức (bánh mì, khoai, ngũ cốc nguyên cám) đều có tác dụng kéo dài thời gian lưu của rượu trong dạ dày. Carbohydrate phức còn hút bớt rượu, khiến ethanol không ở dạng tự do hoàn toàn.
Cháo loãng, súp, canh rau giúp cơ thể hồi phục tốt hơn sau uống rượu bia. (Ảnh minh hoạ)
Những mẹo dân gian như ăn bánh mì, uống sữa, ăn phô mai trước khi uống thực chất đều có cơ sở sinh lý, nhưng chỉ giúp giảm tốc độ say, không khiến cơ thể “miễn nhiễm” với rượu.
Uống chậm cũng quan trọng không kém. Trung bình, gan người trưởng thành chỉ xử lý được khoảng một đơn vị cồn mỗi giờ. Uống dồn dập khiến gan bị quá tải, acetaldehyde tích tụ nhanh, gây đỏ mặt, đau đầu, buồn nôn.
Uống xen kẽ nước lọc giúp làm loãng rượu trong dạ dày và bù nước. Ngược lại, pha rượu với nước ngọt có ga hay nước tăng lực là lựa chọn rủi ro: ga làm rượu hấp thu nhanh hơn, caffeine tạo cảm giác tỉnh táo giả, dễ dẫn đến đánh giá sai khả năng lái xe hay ra quyết định nguy hiểm.
Khoảng 90% rượu được chuyển hóa tại gan. Ethanol được enzyme ADH biến thành acetaldehyde – chất độc mạnh hơn rượu nhiều lần, sau đó tiếp tục được ALDH2 chuyển thành acetate ít độc hơn.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), acetaldehyde là thủ phạm chính gây đỏ mặt, tim đập nhanh, đau đầu và cảm giác mệt mỏi sau uống. Khi uống nhiều, hệ thống enzyme của gan bị quá tải, rối loạn chuyển hóa đường và mỡ, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan.
Người uống rượu lâu năm có thể “uống khỏe” hơn do gan huy động thêm enzyme CYP2E1. Tuy nhiên, cơ chế này tạo nhiều gốc tự do, khiến tế bào gan tổn thương nặng hơn về lâu dài. “Uống khỏe” thực chất là dấu hiệu gan đang phải thích nghi trong điều kiện bất lợi.
Các sản phẩm giải rượu trên thị trường thường chứa vitamin nhóm B, vitamin C, NAC, glutathione, silymarin… Những chất này có thể hỗ trợ gan, giảm mệt, bù điện giải, nhưng không làm nồng độ cồn trong máu giảm nhanh. Không có thuốc nào khiến máy đo nồng độ cồn cho kết quả âm tính chỉ sau vài phút.
Đặc biệt nguy hiểm là thói quen uống paracetamol để giảm đau đầu sau khi nhậu. Ở người uống rượu nhiều, dự trữ glutathione trong gan thường giảm. Paracetamol tạo ra chất trung gian độc NAPQI, nếu không được khử độc kịp thời có thể gây tổn thương gan nặng, thậm chí suy gan cấp.
Lượng rượu thải qua mồ hôi là không đáng kể. Các biện pháp như xông hơi, sauna hay vận động gắng sức sau khi uống rượu không giúp “hết rượu nhanh”, mà còn làm tăng nguy cơ mất nước, tụt huyết áp, ngất xỉu, đột quỵ.
Cách hỗ trợ cơ thể an toàn nhất vẫn là bù nước, bù điện giải và cho gan thời gian. Nước lọc, dung dịch điện giải, cháo loãng, súp, canh rau giúp cơ thể hồi phục tốt hơn. Chuối bổ sung kali, gừng giảm buồn nôn, mật ong cung cấp fructose hỗ trợ chuyển hóa, nhưng chỉ nên dùng vừa phải.
Sau khi uống rượu, tuyệt đối không lái xe, không bơi, không vận hành máy móc. Caffeine không làm phản xạ trở lại bình thường, chỉ che cảm giác buồn ngủ.
Nếu người say có dấu hiệu thở chậm, da lạnh, nôn liên tục, co giật hoặc hôn mê, cần gọi cấp cứu ngay. Ngộ độc rượu là tình trạng y khoa nguy hiểm, không phải “ngủ một giấc là xong”.
Nhiều khuyến cáo quốc tế cho rằng nam giới không nên quá hai đơn vị cồn mỗi ngày, nữ giới không quá một đơn vị, và cần có những ngày hoàn toàn không uống để gan nghỉ ngơi.
Sau cùng, không có viên thuốc nào giải được rượu tốt bằng một lối sống biết điểm dừng. Khi hiểu rõ cơ thể xử lý rượu ra sao, mỗi quyết định nâng ly hay đặt xuống đều trở thành lựa chọn có trách nhiệm – với chính mình và với người khác.
