AI sẽ không thể thay thế các ngành nghề sáng tạo. Thay vào đó, nó đưa ra một viễn cảnh về sự cộng tác - Ảnh: AI
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Scientific Reports (thuộc Nature Portfolio) vào cuối tháng 1-2026. Nhóm tác giả đứng đầu là Giáo sư Karim Jerbi, chuyên gia tại Khoa Tâm lý học thuộc Đại học Montréal (Canada). Đáng chú ý, dự án còn có sự tham gia của Giáo sư Yoshua Bengio, người được mệnh danh là một trong những "cha đẻ" của ngành học sâu (deep learning).
Để có cái nhìn khách quan, nhóm nghiên cứu đã thu thập dữ liệu từ hơn 100.000 tình nguyện viên. Những người này được yêu cầu thực hiện các bài kiểm tra tâm lý học tiêu chuẩn để đo lường khả năng sáng tạo, sau đó kết quả được so sánh với các hệ thống AI tiên tiến nhất hiện nay như GPT-4 của OpenAI, Claude của Anthropic hay Gemini của Google.
Công cụ đo lường chính được sử dụng là bài kiểm tra Liên kết phân kỳ (Divergent Association Task - DAT). Đây là một phương pháp khoa học nhằm đánh giá khả năng "tư duy phân kỳ", tức là khả năng tạo ra nhiều ý tưởng khác biệt từ một gợi ý duy nhất.
Trong bài kiểm tra DAT, người tham gia (cả người và AI) được yêu cầu liệt kê 10 từ có nghĩa nhưng càng ít liên quan đến nhau càng tốt. Ví dụ, thay vì chọn các từ cùng nhóm như "mèo, chó, gà", một câu trả lời sáng tạo sẽ bao gồm các từ cách biệt hoàn toàn về ngữ nghĩa như "thiên hà, cái nĩa, tự do, quang hợp...".
Bước ngoặt: AI thắng số đông
Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra một sự thay đổi đáng kể trong năng lực của công nghệ. Một số hệ thống AI, đặc biệt là phiên bản GPT-4, đã đạt điểm số cao hơn mức trung bình của con người một cách rõ rệt. Điều này có nghĩa là, nếu xét trên bình diện đại chúng, AI hiện nay đã có khả năng đưa ra những ý tưởng độc đáo và liên tưởng bất ngờ hơn một người bình thường.
"Nghiên cứu cho thấy AI không còn dừng lại ở việc lặp lại các khuôn mẫu. Trong các nhiệm vụ tư duy phân kỳ được xác định rõ ràng, chúng đã thể hiện hiệu suất vượt trội so với khả năng sáng tạo trung bình của con người", Giáo sư Karim Jerbi giải thích.
Ông cho rằng đây là một kết quả có thể gây ngạc nhiên, thậm chí là lo ngại đối với nhiều người, vì nó cho thấy máy móc đang dần xâm nhập vào những lĩnh vực vốn được coi là đặc quyền của nhân loại.
Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự "sáng tạo" của AI trong giai đoạn này chủ yếu dựa trên khả năng truy xuất và kết nối khối lượng dữ liệu khổng lồ mà chúng được huấn luyện. Khi đối diện với các bài kiểm tra đòi hỏi sự kết nối logic xa xôi, AI có lợi thế về "kho từ vựng" và xác suất thống kê để tìm ra những tổ hợp từ ít ai nghĩ tới.
"Pháo đài" của những bộ óc xuất chúng
Mặc dù AI đã giành chiến thắng trước "người trung bình", nhưng nghiên cứu cũng chỉ ra một ranh giới đỏ mà máy móc vẫn chưa thể vượt qua. Đó chính là đỉnh cao của sự sáng tạo con người.
Dữ liệu cho thấy khi so sánh AI với nhóm 50% số người có điểm sáng tạo cao nhất, khoảng cách bắt đầu thu hẹp. Đặc biệt, khi đối chiếu với nhóm 10% cá nhân sáng tạo nhất, các hệ thống AI mạnh nhất hiện nay vẫn bị bỏ xa. Các nhà khoa học nhận thấy một quy luật: Điểm số của con người ở nhóm tinh hoa này vẫn thể hiện một sự ưu việt ổn định và nhất quán.
Để kiểm chứng sâu hơn, các nhà nghiên cứu đã mở rộng bài kiểm tra từ việc liên tưởng từ vựng sang các nhiệm vụ sáng tạo thực tiễn và phức tạp hơn, bao gồm: viết thơ haiku (thể thơ ba dòng ngắn gọn của Nhật Bản), tóm tắt cốt truyện phim và viết truyện ngắn. Ở những địa hạt này, dấu ấn của con người trở nên rõ nét hơn bao giờ hết.
Kết quả cho thấy thơ ca và văn chương của nhóm người sáng tạo nhất không chỉ là sự sắp xếp câu chữ. Chúng chứa đựng sự tinh tế về nhịp điệu, chiều sâu cảm xúc và những mối liên tưởng mang đậm trải nghiệm cá nhân, những thứ mà AI, vốn chỉ hoạt động trên các thuật toán dự đoán từ tiếp theo dựa trên xác suất, chưa thể thẩm thấu được.
Điều khiển "nhiệt độ" sáng tạo
Một phát hiện quan trọng khác của nghiên cứu là khả năng sáng tạo của AI không phải là một đặc tính tự nhiên cố định, mà có thể được điều chỉnh bởi con người. Các nhà khoa học đã thử nghiệm thay đổi các tham số kỹ thuật, đặc biệt là chỉ số "nhiệt độ" (temperature) của mô hình.
Trong thuật ngữ AI, "nhiệt độ" kiểm soát mức độ rủi ro của các câu trả lời. Ở mức nhiệt độ thấp, AI đưa ra các câu trả lời an toàn, phổ biến và dễ đoán. Ngược lại, khi tăng nhiệt độ, các phản hồi trở nên đa dạng, mạo hiểm và mang tính khám phá hơn. Chính những thiết lập này cho phép AI thoát khỏi các lối mòn tư duy thông thường.
Bên cạnh đó, cách thức con người viết lời nhắc (prompt) cũng quyết định chất lượng sáng tạo của máy. Những lời nhắc yêu cầu AI phân tích từ nguyên học (nguồn gốc từ ngữ) hoặc suy nghĩ về cấu trúc logic sâu sẽ mang lại kết quả sáng tạo hơn hẳn.
Điều này khẳng định một vai trò mới của con người: Chúng ta không còn là người trực tiếp làm tất cả, mà đóng vai trò là "người định hướng" hoặc "người quản trò" cho trí tuệ nhân tạo.
Nghiên cứu kết luận rằng trí tuệ nhân tạo đang giúp chúng ta định nghĩa lại "sáng tạo" là gì. Nó không chỉ là việc tạo ra cái mới, mà còn là sự thấu hiểu sâu sắc về ý nghĩa và giá trị của những gì được tạo ra, một đặc điểm mà cho đến nay dường như vẫn chỉ tồn tại ở con người.
