Chúng ta đang sống trong những ngày đầu năm đầy biến động. Khi Amazon thông báo cắt giảm thêm 16.000 nhân sự khối văn phòng hay Pinterest tuyên bố tái cơ cấu vì công nghệ mới, một nỗi sợ vô hình bao trùm lên giới văn phòng toàn cầu: Phải chăng ngày robot thay thế con người đã thực sự đến?
Nhưng hãy khoan hoảng loạn. Khi bóc tách lớp vỏ bọc hào nhoáng của các thông cáo báo chí từ các doanh nghiệp, một bức tranh kinh tế phức tạp và thú vị hơn nhiều đang dần lộ diện.
Dù trí tuệ nhân tạo chưa thay thế người lao động trên diện rộng, các doanh nghiệp vẫn cho rằng nó sẽ làm giảm nhu cầu tuyển dụng trong tương lai (Minh họa: World Energy).
Chiêu bài "tẩy trắng bằng AI"
Giới kinh doanh đã quá quen với thuật ngữ "tẩy xanh” (greenwashing) - nơi các công ty đánh bóng tên tuổi bằng những cam kết môi trường hão huyền. Giờ đây, một khái niệm mới đang gây bão, đó là "tẩy trắng bằng AI” (AI-washing).
Theo New York Times, hãng nghiên cứu Challenger, Gray & Christmas chỉ ra rằng trong năm 2025, hơn 50.000 vụ sa thải đã được các doanh nghiệp giải thích là do AI. Ông Andrew Jassy - CEO Amazon - từng ám chỉ việc ứng dụng AI tạo sinh sẽ làm giảm quy mô nhân sự văn phòng. Tương tự, HP cũng vẽ ra viễn cảnh cắt giảm tới 6.000 việc làm để tích hợp AI.
Tuy nhiên, giới quan sát lão luyện không dễ bị qua mặt. Hãng nghiên cứu Forrester nhận định thẳng thắn trong báo cáo tháng 1 vừa qua rằng nhiều công ty đang gán mác AI cho các đợt cắt giảm nhân sự vì động cơ tài chính, trong khi thực tế họ chưa hề có các ứng dụng AI đủ chín muồi để thay thế con người.
Bà Molly Kinder từ Viện Brookings phân tích một góc nhìn sắc sảo: Việc đổ lỗi cho AI là một nước đi truyền thông khôn ngoan. Thay vì thừa nhận công ty đang khó khăn hay từng tuyển dụng vô tội vạ thời đại dịch, các CEO chọn cách nói: "Tôi đang đi đầu xu hướng, tôi đang dùng AI để tiết kiệm chi phí". Thông điệp này vừa xoa dịu được các cổ đông khó tính, vừa nghe lọt tai hơn nhiều so với việc thừa nhận yếu kém trong quản trị.
Bong bóng AI và một cái bẫy
Nếu bỏ qua những lời hoa mỹ từ các CEO, các con số thống kê lại kể một câu chuyện khác. Tờ The Globe and Mail dẫn chứng một nghiên cứu chấn động: Tại Mỹ năm ngoái, chưa đến 5% các vụ sa thải thực sự xuất phát từ việc áp dụng AI. Phần lớn các đợt cắt giảm nhân sự hiện nay, bao gồm cả Amazon hay các công ty công nghệ lớn, thực chất là sự điều chỉnh sau giai đoạn "béo phì" nhân sự thời đại dịch và phản ứng trước chu kỳ kinh tế giảm tốc.
Thậm chí, việc áp dụng AI vội vàng còn đang tạo ra những hệ lụy ngược. Một thuật ngữ mới đang được giới chuyên môn bàn tán là "workslop", ám chỉ những sản phẩm công việc trông có vẻ chất lượng nhưng thực chất lại rỗng tuếch do lạm dụng AI.
Một nghiên cứu trên Harvard Business Review phát hiện rằng dù AI giúp nhân viên làm việc nhanh hơn, nhưng chất lượng đầu ra lại sụt giảm. Hệ quả là các đồng nghiệp khác phải tốn thêm thời gian để dọn dẹp, sửa lỗi và biên tập lại đống hỗn độn đó. Thay vì tăng năng suất, chúng ta đang ưu tiên số lượng hơn chất lượng - một công thức nguy hiểm cho tăng trưởng kinh tế bền vững.
Giới phân tích cảnh báo vấn đề thực sự không phải là AI cướp việc mà là "bong bóng AI". Dòng vốn khổng lồ đang đổ vào các mã cổ phiếu AI, đẩy giá trị thị trường lên cao ngất ngưởng trong khi nền kinh tế thực lại đang chững lại với việc tuyển dụng đóng băng và niềm tin tiêu dùng sụt giảm.
Cho đến nay, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy A.I. đang khiến người lao động kém năng suất hơn, chứ không phải hiệu quả hơn (Ảnh: Her World).
Góc nhìn ngược chiều: AI là "phao cứu sinh" cho nhân loại?
Giữa tâm bão lo ngại, nhà đầu tư mạo hiểm lừng danh Marc Andreessen lại đưa ra một góc nhìn lạc quan đầy bất ngờ trên Business Insider. Theo ông, nỗi sợ AI cướp việc là hoàn toàn sai lầm. Mối nguy thực sự là nền kinh tế sẽ ra sao nếu không có AI?
Andreessen lập luận rằng thế giới đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nhân khẩu học nghiêm trọng khi tỷ lệ sinh giảm sâu tại các nền kinh tế lớn từ Mỹ, Châu Âu đến Trung Quốc. Lực lượng lao động đang teo tóp dần. Nếu không có cú hích năng suất từ AI, nền kinh tế toàn cầu sẽ đối mặt với sự suy thoái và co hẹp không thể tránh khỏi.
Từ góc nhìn này, AI xuất hiện đúng lúc như một liều thuốc trợ lực. Nó không đẩy người lao động ra đường mà bù đắp vào khoảng trống thiếu hụt nhân sự. Andreessen dự báo một tương lai nơi lao động con người trở nên khan hiếm và đắt giá hơn. Khi AI đảm nhận các tác vụ tự động hóa, năng suất tổng thể tăng vọt sẽ kéo giá hàng hóa dịch vụ đi xuống, gián tiếp nâng cao mức sống cho tất cả mọi người - tương tự như một đợt tăng lương khổng lồ trên diện rộng.
Thay vì lo sợ một kịch bản diệt vong, có lẽ chúng ta nên nhìn nhận lại cách tiếp cận công nghệ này. Sự khác biệt giữa cách Mỹ chạy đua vũ trang hướng tới "siêu trí tuệ" và cách Trung Quốc tích hợp AI "đủ dùng" vào sản phẩm thực tế đang mở ra những bài học quan trọng.
Kết lại, dù AI có thể không phải là thủ phạm trực tiếp cho lá đơn thôi việc của bạn ngày hôm nay, nhưng nó chắc chắn đang tái định hình luật chơi của ngày mai. Câu hỏi không phải là làm sao để chống lại nó, mà là làm sao để không trở thành người tạo ra những "workslop" vô giá trị trong một nền kinh tế đang khát cầu hiệu suất thực sự.
