Việt Nam tìm động lực tăng trưởng từ những không gian mới

Việt Nam cần khai phá những không gian phát triển mới nhờ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, theo các chuyên gia.

Ngày 28/7 tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách".

Tại sự kiện, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhận định, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam dần chạm giới hạn. Để bước vào giai đoạn phát triển mới, Việt Nam cần chuyển tư duy "từ bản đồ hành chính sang bản đồ phát triển".

Theo Bộ trưởng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà chính là động lực, "vật liệu cốt lõi" để kiến tạo các không gian phát triển, trong đó có việc làm mới những không gian truyền thống và khai phá không gian mới.

Với không gian truyền thống, ví dụ biển và đại dương, khoa học công nghệ giúp đánh giá chính xác tài nguyên, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi và ứng dụng công nghệ sinh học biển. Nếu biển là không gian cần được nâng cấp, thì không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ là "những vùng đất mới, đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu".

Để kiến tạo các không gian trên, Bộ trưởng đề xuất chuyển từ tư duy "không quản được thì cấm" sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro, đồng thời mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ mới.

GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, cũng cho rằng không gian phát triển trong kỷ nguyên mới không nên chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp, gắn với địa lý hay địa giới hành chính. "Không gian của một quốc gia được xác định bởi đường biên giới, nhưng không gian phát triển của một dân tộc được mở rộng bởi tầm nhìn, khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối", ông nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, GS.TS Hồ Sĩ Quý, nguyên Viện trưởng Thông tin khoa học xã hội, đánh giá sự thành bại phụ thuộc vào năng lực nhận diện, kiến tạo và quản trị đồng thời các loại không gian, đặc biệt là các không gian phi vật thể.

Vấn đề đặt ra với Việt Nam là phải xử lý hiệu quả không gian truyền thống như không gian hành chính, không gian lãnh thổ, biển đảo, không gian kinh tế vùng..., đồng thời làm chủ không gian phi vật lý như không gian số, không gian mạng, chuỗi cung ứng và dữ liệu.

Bài học từ thế giới

Theo GS Claudio Dordi từ Đại học Bocconi, mở rộng không gian phát triển luôn đi kèm những bài toán quản trị mới. AI giúp nâng cao năng suất nhưng cũng có thể tạo ra thông tin giả; nền tảng số mở rộng cơ hội kinh doanh nhưng đồng thời làm gia tăng sức ảnh hưởng của một số doanh nghiệp; chuyển đổi số thúc đẩy thương mại song kéo theo rủi ro an ninh mạng.

Theo ông, thách thức đối với Việt Nam khi mở rộng không gian phát triển là bài toán cân bằng giữa bảo vệ lợi ích công và đổi mới sáng tạo. "Rủi ro sẽ làm suy yếu sự phát triển. Ngược lại, nếu bảo vệ quá mức, các quy định sẽ cản trở đổi mới sáng tạo, đầu tư, cạnh tranh và tiến bộ công nghệ", GS Claudio phân tích, thêm rằng Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu (EU) để xử lý hài hòa câu chuyện.

Bên cạnh bài học thể chế, các chuyên gia nhận định, việc mở rộng không gian phát triển mới cần gắn với quy hoạch và con người. Ông Moriyasu Kunihiro, chuyên gia Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản, cho biết nước này tích hợp bài toán giảm thiểu rủi ro thiên tai ngay từ quy hoạch đô thị, coi đầu tư cho không gian ngầm là đầu tư cho năng lực cạnh tranh của thành phố.

Trong khi đó, GS Suh Juong Hae của Viện Nghiên cứu phát triển Hàn Quốc (KDI) đánh giá AI không nên chỉ được nhìn nhận như công cụ nâng cao năng suất, mà cần trở thành hạ tầng phục vụ lợi ích chung. Theo ông, cùng với phát triển công nghệ, các quốc gia cần đầu tư để mọi công dân đều có năng lực tiếp cận và sử dụng AI, nhằm tránh nguy cơ một bộ phận lao động, đặc biệt là người trẻ, bị bỏ lại phía sau trong nền kinh tế số.