Trong bức tranh quy hoạch đô thị chằng chịt kênh rạch của Thành phố Hồ Chí Minh, cầu Ông Lãnh (nối liền Quận 1 và Quận 4 cũ qua rạch Bến Nghé) là một công trình giao thông trọng điểm. Hơn thế nữa, cái tên “cầu Ông Lãnh” từ lâu đã vượt ra khỏi giới hạn của một cây cầu vật lý để trở thành định danh văn hóa, gắn liền với khu chợ đầu mối sầm uất bậc nhất Sài Gòn trong suốt hơn một thế kỷ.
Tuy nhiên, đối với nhiều thế hệ người dân trẻ tuổi và du khách, nguồn gốc của cái tên “Ông Lãnh” vẫn thường khơi gợi nhiều sự tò mò. Thực tế, danh xưng này là một câu chuyện hào hùng về sự tri ân của người dân Nam Bộ đối với những bậc tiền nhân có công mở mang bờ cõi.
Nguồn gốc cái tên cầu Ông Lãnh
Trong hệ thống đặt tên địa danh của người Việt Nam ở Nam Bộ, phương pháp lấy chức tước, nghề nghiệp hoặc tên gọi của một nhân vật có sức ảnh hưởng để đặt cho cầu, chợ, đường sá là vô cùng phổ biến như cầu Thị Nghè, chợ Bà Chiểu ... Cầu Ông Lãnh cũng không ngoại lệ.
Cầu Ông Lãnh nhìn từ trên cao. (Ảnh: MIA)
Theo các học giả uy tín và các tài liệu khảo cứu của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, chữ “Lãnh” trong tên cầu Ông Lãnh không phải là tên riêng, mà là một tước hiệu quân sự: Lãnh binh.
Nhân vật lịch sử được nhắc đến ở đây chính là Lãnh binh Nguyễn Ngọc Thăng (1798 - 1866), một vị tướng lĩnh tài ba dưới triều đại nhà Nguyễn. Ông từng được triều đình phong chức Lãnh binh, đóng quân tại khu vực đồn Cây Mai thuộc Gia Định xưa để bảo vệ bờ cõi và sau này lãnh đạo nghĩa quân chống lại thực dân Pháp.
Vào khoảng nửa đầu thế kỷ 19, nhận thấy việc đi lại của người dân hai bên bờ rạch Bến Nghé vô cùng khó khăn, Lãnh binh Nguyễn Ngọc Thăng đã xuất tiền xuất sức, chỉ đạo quân lính dựng lên một cây cầu bằng gỗ chắc chắn bắc qua rạch.
Để ghi nhớ công ơn và thể hiện sự tôn kính đối với vị võ quan vì dân vì nước, người dân bản địa đã không gọi thẳng tên húy của ông, mà dùng chức tước để gọi tên cây cầu: Cầu Ông Lãnh, tức là cây cầu do viên quan Lãnh binh xây dựng.
Kiến trúc cầu Ông Lãnh qua các thời kỳ
Cây cầu gỗ đơn sơ do Lãnh binh Thăng xây dựng đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của nó trong buổi đầu sơ khai. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của quá trình đô thị hóa, cấu trúc vật lý của cây cầu đã trải qua nhiều lần thay da đổi thịt.
Khi thực dân Pháp chiếm đóng Sài Gòn, nhận thấy vị trí chiến lược của cây cầu trong việc kết nối trung tâm hành chính (Quận 1 cũ) với khu vực kho bãi, cảng biển Khánh Hội (Quận 4 cũ), họ đã tiến hành dỡ bỏ cầu gỗ.
Vào năm 1885, người Pháp cho xây dựng lại cầu Ông Lãnh bằng kết cấu xi măng và sắt thép kiên cố. Trải qua hơn một thế kỷ oằn mình gánh vác lưu lượng giao thông ngày càng tăng, đến cuối thập niên 1990, cây cầu cũ đã xuống cấp nghiêm trọng.
Đến năm 2001, chính quyền TP.HCM quyết định phá dỡ cầu cũ, xây dựng lại một cầu Ông Lãnh hoàn toàn mới, hiện đại, rộng rãi với kết cấu bê tông cốt thép dự ứng lực, hoàn thành vào năm 2004. Dù hình dáng vật lý đã thay đổi hoàn toàn, nhưng cái tên cầu Ông Lãnh vẫn được giữ nguyên vẹn như một sự kế thừa di sản văn hóa.
Hệ sinh thái thương mại mang tên Chợ Cầu Ông Lãnh
Nhắc đến cầu Ông Lãnh, sẽ là một thiếu sót lớn nếu không nhắc đến hệ sinh thái thương mại đã hình thành và tồn tại song hành cùng nó: Chợ đầu mối Cầu Ông Lãnh.
Nhờ vị trí đắc địa “nhất cận thị, nhị cận giang”, khu vực dưới chân cầu dọc theo rạch Bến Nghé nhanh chóng trở thành điểm tập kết hàng hóa đường thủy khổng lồ từ lục tỉnh miền Tây đổ về Sài Gòn. Những chiếc ghe chao chát chở đầy ắp trái cây, thủy hải sản, nông sản cập bến liên tục ngày đêm. Dần dần, nơi đây hình thành nên một trong những khu chợ đầu mối nông sản sầm uất và nổi tiếng nhất miền Nam.
Chợ Cầu Ông Lãnh không chỉ là một trung tâm giao thương kinh tế, mà còn là một không gian văn hóa đặc thù. Nó là đại diện cho tầng lớp lao động bình dân, những phu khuân vác (dân giang hồ mã thượng), những tiểu thương hào sảng. Hình ảnh những sạp trái cây thơm lừng, tiếng ồn ào trả giá lúc nửa đêm về sáng đã trở thành mã gên ký ức của biết bao thế hệ người Sài Gòn trước năm 2000.
Về sau, để giải quyết bài toán ách tắc giao thông và chỉnh trang đô thị, làm sạch rạch Bến Nghé, thành phố đã thực hiện một chiến dịch di dời lịch sử. Chợ đầu mối Cầu Ông Lãnh được phân tách và chuyển về các chợ đầu mối vùng ven như Hóc Môn, Bình Điền, Thủ Đức. Khu chợ sầm uất năm xưa nay đã nhường chỗ cho đại lộ Võ Văn Kiệt khang trang, rợp bóng cây xanh.
Cái tên cầu Ông Lãnh khởi nguồn từ lòng biết ơn đối với một vị tướng lĩnh yêu nước, vươn mình trở thành biểu tượng của sự trù phú thương mại và sống mãi trong nhịp đập của đô thị hiện đại. Dù những ghe thuyền tấp nập hay cảnh chợ đêm sầm uất nay chỉ còn là dĩ vãng, nhưng cầu Ông Lãnh vẫn luôn là một cột mốc định vị không gian và thời gian không thể phai mờ trong tâm thức của người dân phương Nam.
