Con người thường dễ bị thu hút bởi những điểm tương đồng (Ảnh: Molly Davis).
Cơ chế hình thành thiện cảm
Con người thường có xu hướng dành thiện cảm cho những ai chia sẻ với mình sở thích hoặc quan điểm. Vậy cơ chế tâm lý nào chi phối sức hút này?
Không ít khi, những mối quan hệ sâu sắc lại khởi đầu từ các tiếp xúc rất ngắn. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là similarity attraction effect, tức hiệu ứng tương đồng hấp dẫn, theo đó con người dễ có thiện cảm với những người giống mình.
Một nghiên cứu của nhà khoa học thuộc Đại học Boston đã cung cấp thêm lời giải thích cho khuynh hướng này.
Cụ thể, trong loạt thí nghiệm, Charles Chu, trợ lý giáo sư lĩnh vực quản trị và tổ chức, khảo sát những điều kiện chi phối việc con người nảy sinh thiện cảm hoặc cảm giác xa cách với người khác.
Ông xác định một yếu tố then chốt là self essentialist reasoning, tức “lý luận tự bản chất”, khuynh hướng cho rằng mỗi cá nhân sở hữu một “cốt lõi” nội tại mang tính bản chất. “Cốt lõi” ấy được cho là chi phối các đặc điểm, lựa chọn và cách họ nhìn nhận thế giới.
Theo nghiên cứu, khi một người tin rằng những sở thích và những điều yêu, ghét của mình bắt nguồn từ một bản chất nội tại, họ cũng có xu hướng áp dụng cách lý giải tương tự cho người khác.
Chỉ cần nhận thấy một điểm tương đồng, họ dễ suy diễn rằng đối phương chia sẻ cùng hệ giá trị và cách nhìn nhận thế giới. Những phát hiện này đã được công bố trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc nhanh chóng gán cho ai đó cảm giác “tương đồng” chỉ dựa trên một hoặc hai điểm chung có thể bắt nguồn từ lối suy luận thiếu chính xác. Điều này vô tình thu hẹp phạm vi những mối quan hệ mà chúng ta có thể hình thành.
Song hành với lực hút của sự tương đồng là một lực đẩy đối nghịch. Con người cũng dễ nảy sinh ác cảm với những người bị xem là khác mình, đôi khi chỉ vì một chi tiết rất nhỏ, như việc họ yêu thích một ban nhạc, một cuốn sách hay một chương trình truyền hình mà bản thân không thích.
Các thí nghiệm kiểm chứng hiệu ứng tương đồng hấp dẫn
Nhằm lý giải vì sao con người dễ nảy sinh thiện cảm với một số cá nhân nhưng lại giữ khoảng cách với những người khác, Charles Chu đã thực hiện bốn nghiên cứu. Mỗi nghiên cứu tập trung phân tích một khía cạnh khác nhau trong cách chúng ta hình thành các mối quan hệ hoặc, ngược lại, tạo ra sự đối lập.
Trong nghiên cứu đầu tiên, những người tham gia được giới thiệu một nhân vật hư cấu tên Jamie, người có quan điểm trùng khớp hoặc đối lập với họ.
Trước hết, họ được hỏi ý kiến về một trong số các vấn đề xã hội gây tranh luận. Sau đó, người tham gia được yêu cầu đánh giá mức độ thiện cảm đối với Jamie, nhân vật đồng thuận hoặc bất đồng với họ về vấn đề vừa nêu.
Đồng thời, Charles Chu cũng đo lường mức độ người tham gia tin rằng bản sắc cá nhân và thế giới quan của mình được định hình bởi một cốt lõi bản chất nội tại.
Kết quả cho thấy, mức độ tin tưởng vào sự tồn tại của “cốt lõi” bản chất càng cao, người tham gia càng cảm thấy gắn kết với Jamie khi hai bên chỉ cần trùng khớp quan điểm ở duy nhất một vấn đề.
Ở nghiên cứu thứ hai, Charles Chu kiểm tra liệu hiệu ứng này có còn xuất hiện khi sự tương đồng không gắn với những chủ đề mang tính giá trị hay đạo đức hay không.
Thay vì hỏi về các vấn đề xã hội gây chia rẽ, ông yêu cầu người tham gia ước lượng số chấm màu xanh trên một trang giấy, sau đó phân loại họ và nhân vật Jamie vào nhóm ước lượng cao hoặc thấp.
Ngay cả với sự tương đồng mang tính tối thiểu và ngẫu nhiên như vậy, kết quả vẫn không thay đổi. Những người tin mạnh mẽ rằng bản thân có một bản chất nội tại tiếp tục cảm thấy gần gũi hơn với Jamie khi cùng thuộc một nhóm ước lượng.
Trong hai nghiên cứu tiếp theo, Charles Chu chủ động làm gián đoạn quá trình hình thành sự hấp dẫn này bằng cách loại bỏ vai trò của lập luận bản chất hóa cái tôi.
Ông gán nhãn một số đặc điểm, chẳng hạn việc yêu thích một bức tranh cụ thể, là “thiết yếu” hoặc “không thiết yếu”. Ở thí nghiệm khác, ông trực tiếp cảnh báo người tham gia rằng việc dùng “bản chất nội tại” của bản thân để đánh giá người khác có thể dẫn đến những nhận định sai lệch.
Mặt trái của hiệu ứng tương đồng hấp dẫn
Theo Charles Chu, các phát hiện này phản ánh một căng thẳng quan trọng khi áp dụng vào đời sống thực.
Một mặt, con người luôn tìm kiếm cảm giác thuộc về. Việc ở cạnh những người có chung sở thích, gu âm nhạc hay thói quen đọc sách thường mang lại cảm giác quen thuộc và thoải mái.
“Nó giúp chúng ta nhanh chóng tìm thấy sự quen thuộc và nhận ra hình ảnh của chính mình ở những người xa lạ. Tuy nhiên, mặt còn lại của chiến lược này là xu hướng loại trừ, dựng lên ranh giới và chia cắt, đôi khi chỉ dựa trên những khác biệt hết sức mong manh”, trưởng nhóm nghiên cứu nói.
Charles Chu nhấn mạnh rằng khi con người chỉ tiếp nhận một thông tin hay quan điểm đơn lẻ, dù đồng ý hay không đồng ý, điều cần thiết là phải chậm lại. Không nên vội vàng dùng mảnh thông tin đó để suy diễn đến tận cùng, rồi kết luận người khác về bản chất là tốt và giống mình hay xấu và khác mình.
