Vàng thu gom được từ dân để làm "phao cứu sinh" cho trả nợ và nhập lương thực
Việc Trung Quốc kiểm soát chặt giao dịch vàng trong suốt 53 năm (1949-2002) được giới phân tích đánh giá là một chiến lược tạo bệ đỡ thầm lặng cho nền kinh tế trước những khó khăn.
Theo ông Hứa La Đức, nguyên Chủ tịch Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải, việc cấm dân sở hữu vàng trong giai đoạn 1949-1982 là để bảo vệ đồng nhân dân tệ non trẻ và giải quyết tình trạng "khát" ngoại tệ để nhập khẩu máy móc, thiết bị.
Khi Trung Quốc mới thành lập, đồng nhân dân tệ đối mặt áp lực lớn về uy tín và khả năng thanh toán quốc tế. Trong bối cảnh hệ thống Bretton Woods còn vận hành, USD được neo với vàng và giữ vai trò trung tâm trong thương mại toàn cầu. Do nguồn dự trữ vàng hạn chế, Trung Quốc áp dụng cơ chế quản lý tập trung đối với vàng và kiểm soát chặt thị trường tiền tệ.
Trung Quốc đã dùng chính số vàng thu gom được từ dân để làm "phao cứu sinh" cho việc trả nợ và nhập khẩu lương thực.
Năm 1950, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc ban hành "Biện pháp quản lý vàng bạc", đóng băng mọi giao dịch vàng bạc trong dân. Cá nhân không được phép mua bán, cất trữ.
Sau đó, lý do kiểm soát chuyển sang mục tiêu khác: đất nước quá nghèo ngoại tệ. Khi cần nhập khẩu máy móc công nghiệp, Trung Quốc phải dùng vàng để cân đối cán cân thanh toán, thậm chí xuất khẩu khoảng 230 tấn vàng lấy ngoại tệ phục vụ công cuộc kiến thiết đất nước, theo một số tài liệu nghiên cứu.
Đến thập niên 1980, nguồn ngoại tệ đã cải thiện. Nhu cầu trong dân được phản ánh mạnh mẽ, nhà nước cho phép mở cửa thị trường trang sức.
Tuy nhiên, vàng vẫn là tài nguyên hạn chế nên cơ chế “thống nhất thu mua, thống nhất phân phối” tiếp tục được áp dụng. Toàn bộ vàng sản xuất ra phải nộp cho ngân hàng trung ương. Các đơn vị sản xuất muốn sử dụng vàng phải xin cấp hạn ngạch.
Ví dụ, một nhà máy trang sức có thể được phân bổ 100kg vàng mỗi năm để sản xuất sản phẩm cho thị trường. Đồng thời, một phần vàng được giữ làm dự trữ ngoại hối quốc gia.
Trong giai đoạn này, giá vàng không do thị trường quyết định mà do ngân hàng trung ương ấn định. Vì vậy, đây vẫn là một hệ thống quản lý tập trung, dù đã có dấu hiệu nới lỏng.
Mãi đến năm 2002, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải được khai trương. Từ đây, vàng được mua bán qua đấu giá, cung - cầu do thị trường quyết định.
Có thể nói, cơ chế "thu gom - tích lũy" vàng trong nửa thế kỷ đã đặt những viên gạch đầu tiên vững chắc cho nền tảng công nghiệp và dự trữ ngoại hối khổng lồ của Trung Quốc như ngày nay.
Sự trỗi dậy của Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải
Hơn 20 năm sau ngày khai trương, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải đã có một hành trình tăng trưởng ngoạn mục.
Về quy mô, từ 108 thành viên ban đầu, sàn hiện có 281 thành viên, bao gồm các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp sản xuất vàng và các tổ chức tài chính quốc tế.
Về sản phẩm, từ chỉ 2 hợp đồng vàng giao ngay ban đầu, sàn đã phát triển lên hàng chục sản phẩm đa dạng, bao gồm vàng giao dịch kỳ hạn, vàng kỳ hạn cố định cùng các sản phẩm phái sinh như quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi và cả bạc, bạch kim.
Về giá trị giao dịch, năm 2009, sàn mới lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ NDT. Đến năm 2020, con số đã đạt gần 37.000 tỷ NDT, tức tăng trưởng gần 40 lần chỉ trong hơn một thập kỷ.
Năm 2025, tổng giá trị giao dịch vàng tại Trung Quốc đạt mức kỷ lục. Riêng Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải (SGE) ghi nhận 49,86 nghìn tỷ NDT (khoảng 6.800 tỷ USD), trong khi Sàn Giao dịch Hàng hóa Thượng Hải (SHFE) xử lý 177,94 nghìn tỷ NDT.
Về vị thế quốc tế, cùng với London và New York, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải ngày nay được công nhận là một trong những trung tâm giao dịch vàng lớn nhất thế giới.
Không chỉ dừng lại ở quy mô trong nước, Trung Quốc còn từng bước khẳng định tiếng nói trên thị trường vàng toàn cầu.
Năm 2014, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải khai trương mảng quốc tế, cho phép nhà đầu tư nước ngoài lần đầu tiên được giao dịch vàng tại Trung Quốc. Đây là thị trường tài chính đầu tiên của nước này mở cửa cho người nước ngoài, đánh dấu bước ngoặt đưa thị trường vàng Trung Quốc từ "sân chơi nội địa" thành "sân chơi toàn cầu".
Năm 2016, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải ra mắt "Thượng Hải Kim", chỉ số giá vàng chuẩn đầu tiên trên thế giới được định giá bằng nhân dân tệ thay vì đồng USD. Lần đầu tiên một quốc gia phương Đông có tiếng nói riêng trong việc định giá vàng, không còn phụ thuộc vào London hay New York.
Hiện nay, Trung Quốc vừa là nước sản xuất vàng lớn nhất thế giới (381 tấn/năm), vừa là thị trường tiêu thụ vàng hàng đầu toàn cầu với mức tiêu dùng lên tới gần 950 tấn/năm.
Dù giá vàng cao kỷ lục khiến nhu cầu trang sức giảm xuống còn 360 tấn, người dân Trung Quốc vẫn đổ xô mua vàng miếng, vàng xu, với lượng tiêu thụ đạt kỷ lục 504 tấn trong năm 2025.
Theo Shanghai Gold Exchange, Xinhua News Agency, Shanghai Securities News
