Khái niệm toxic independence không phải là một chẩn đoán chính thức trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM), song lại được nhiều chuyên gia tâm lý cảnh báo vì những hệ lụy âm thầm nhưng kéo dài đối với sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ xã hội.
Theo Tiến sĩ Yasmine Saad, Giám đốc Trung tâm Madison Park Psychological Services (New York, Mỹ), cần phân biệt rõ giữa tự lập lành mạnh và tự lập độc hại. Tự lập lành mạnh là biết chăm sóc bản thân, có năng lực giải quyết vấn đề nhưng vẫn sẵn sàng tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần. Ngược lại, tự lập độc hại là khi cái tôi và nhu cầu kiểm soát khiến bạn từ chối mọi sự giúp đỡ, kể cả lúc đã quá sức.
Ở góc độ lâm sàng, Elizabeth Winkler, nhà trị liệu hôn nhân và gia đình tại California (Mỹ), cho rằng khuynh hướng này thường bắt nguồn từ những trải nghiệm sớm trong cuộc sống, khi việc nhờ vả gắn liền với cảm giác thất vọng, tổn thương hoặc bị bỏ rơi. Dần dần, con người học cách “chỉ tin vào chính mình” như một cơ chế tự vệ, và sự khép kín trở thành thói quen.
Dưới đây là 4 dấu hiệu điển hình cho thấy bạn có thể đang mắc “tự lập độc hại”.
1. Không bao giờ xin giúp đỡ, dù đang quá tải
Với người tự lập độc hại, khả năng tự xoay xở là thước đo giá trị bản thân. Từ việc nhỏ ở công sở đến biến cố lớn như mất việc, tang chế hay khủng hoảng tinh thần, họ đều chọn cách tự gánh vác.
Theo nhà trị liệu Elizabeth Winkler, chỉ cần nghĩ đến việc nhờ ai đó giúp cũng khiến họ thấy khó chịu, thậm chí xấu hổ. Hệ quả là stress tích tụ, nguy cơ trầm cảm và kiệt sức (burnout) tăng cao, bởi họ đã tự tước đi “liều thuốc giảm tải” quan trọng nhất: sự chia sẻ.
Các báo cáo của CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ) cũng cho thấy, cảm giác cô đơn và thiếu hỗ trợ xã hội có mối liên hệ chặt chẽ với căng thẳng kéo dài, lo âu và trầm cảm.
2. Xem sự phụ thuộc là yếu đuối
Người mắc tự lập độc hại thường đánh giá thấp những ai hay dựa vào bạn đời, gia đình hoặc đồng nghiệp. Với họ, để lộ sự dễ tổn thương là điều đáng xấu hổ, chứ không phải một phần tự nhiên của sự gắn kết con người.
Tư duy này khiến họ luôn giữ khoảng cách, khó mở lòng, ngay cả trong các mối quan hệ thân mật như hôn nhân. Họ có thể sống cùng người khác, nhưng về mặt cảm xúc lại hoàn toàn đơn độc.
3. Không tin tưởng ai, luôn muốn tự làm mọi thứ
Trong công việc nhóm, họ tin rằng: “Muốn mọi thứ ổn thỏa thì phải tự làm.” Theo Tiến sĩ Saad, nỗi sợ mất kiểm soát hoặc bị phản bội khiến họ không thể giao việc cho người khác.
Nhu cầu kiểm soát cực đoan này khiến khối lượng công việc ngày càng chồng chất, dẫn đến quá tải, trong khi các mối quan hệ đồng nghiệp cũng dần trở nên căng thẳng.
4. Luôn ở trạng thái phòng vệ, ngay cả khi đã kiệt sức
Thay vì cảm giác an toàn, người tự lập độc hại hành động dựa trên nỗi sợ. Ngay cả khi mệt mỏi, họ vẫn cố giữ hình ảnh mạnh mẽ, tự chủ để “bảo vệ bản thân”.
Elizabeth Winkler cho rằng, thói quen này thường xuất phát từ những tổn thương trong quá khứ, khi việc nhờ vả từng mang lại cảm giác thất vọng hoặc bất an. Lâu dần, họ chọn cô lập như một cách tránh rủi ro, nhưng chính điều đó lại khiến họ dễ tổn thương hơn.
Làm sao để thoát khỏi cái bẫy “tự lập độc hại”?
Các chuyên gia nhấn mạnh: nhận sự giúp đỡ không đồng nghĩa với yếu đuối. Chia sẻ trách nhiệm giúp công việc hiệu quả hơn, giảm căng thẳng và nuôi dưỡng các mối quan hệ lành mạnh.
Tiến sĩ Yasmine Saad khuyên nên bắt đầu từ những điều nhỏ nhất: chấp nhận một lời mời ăn trưa, nhận một món quà mà không cảm thấy mắc nợ, hoặc cho phép bản thân nói “tôi cần giúp đỡ” trong những tình huống đơn giản.
“Khi bạn học cách buông bớt kiểm soát, bạn không mất đi sự tự chủ,” bà nói. “Ngược lại, bạn sẽ sống nhẹ nhõm hơn, kết nối hơn và khỏe mạnh hơn – cả về tinh thần lẫn cảm xúc.”
