Không tuyên bố ồn ào, không họp báo long trọng, Doãn Chí Nghiêu (Gerald Yin) - Chủ tịch kiêm nhà sáng lập Trung Vi bán dẫn thiết bị (AMEC) chọn cách lặng lẽ hoàn tất một thủ tục pháp lý nhưng lại khiến giới kinh doanh và công nghệ toàn cầu chú ý: từ bỏ quốc tịch Mỹ, trở lại quốc tịch Trung Quốc.
Với một người từng sống, làm việc và gây dựng sự nghiệp hơn 20 năm tại Thung lũng Silicon, đằng sau lựa chọn ấy là một toan tính rất đời. Đó cũng là bài toán quen thuộc của giới doanh nhân công nghệ khi môi trường kinh doanh toàn cầu ngày càng bất ổn.
Một kỹ sư ‘đi cùng’ toàn cầu hóa
Sinh năm 1944 tại thủ đô Bắc Kinh (Trung Quốc), Doãn Chí Nghiêu trưởng thành cùng làn sóng mở cửa và toàn cầu hóa của ngành công nghệ.
Sau khi tốt nghiệp Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc, lấy bằng thạc sĩ tại Đại học Bắc Kinh danh giá, ông sang Mỹ học tiến sĩ hóa lý tại Đại học California, Los Angeles.
Những năm sau đó là quãng thời gian gắn liền với các tên tuổi lớn của ngành bán dẫn: Intel, Lam Research, Applied Materials. Trong giới kỹ thuật, Doãn Chí Nghiêu được biết đến là người am hiểu sâu công nghệ khắc plasma - một công đoạn then chốt trong chế tạo chip.
Tại Applied Materials, ông từng giữ vị trí phó chủ tịch, giám đốc công nghệ khu vực châu Á. Sở hữu hàng trăm bằng sáng chế, ông từng được xem là hình mẫu thành công của các kỹ sư gốc Hoa tại Mỹ.
Nhưng khi sự nghiệp đang ở độ chín, Doãn Chí Nghiêu lại chọn một hướng đi khác quỹ đạo thông thường.
Trở về, để bắt đầu lại từ đầu
Năm 2004, ở tuổi 60, Doãn Chí Nghiêu rời Mỹ, trở về Thượng Hải, cùng 15 kỹ sư từ Thung lũng Silicon thành lập Trung Vi bán dẫn thiết bị (AMEC).
Thời điểm đó, thị trường thiết bị sản xuất chip gần như nằm trong tay các tập đoàn phương Tây, còn doanh nghiệp nội địa Trung Quốc chỉ đóng vai trò thứ yếu.
“Muốn làm chip, trước hết phải tự làm chủ các thiết bị sản xuất của mình”, ông từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn.
Hai thập kỷ trôi qua, AMEC đã đi một chặng đường dài. Từ một startup nhỏ, công ty dần vươn lên thành nhà cung cấp thiết bị khắc plasma hàng đầu tại Trung Quốc, với sản phẩm được sử dụng trong sản xuất chip tiến trình 5 nanomet.
Năm 2024, AMEC ghi nhận doanh thu khoảng 9 tỷ NDT (tương đương khoảng 35,1 nghìn tỷ đồng) và vốn hóa thị trường vào đầu năm 2026 đạt khoảng 235 tỷ NDT (khoảng 916,5 nghìn tỷ đồng). Đây là một con số đáng mơ ước trong ngành công nghiệp nặng về vốn và công nghệ.
Khi quốc tịch trở thành bài toán kinh doanh
Bước ngoặt xảy ra sau năm 2022, khi Mỹ siết chặt kiểm soát xuất khẩu công nghệ bán dẫn. Đặc biệt, quy định ban hành ngày 7/10/2022 hạn chế công dân Mỹ tham gia hỗ trợ phát triển chip tiên tiến tại Trung Quốc, khiến nhiều doanh nhân gốc Hoa rơi vào thế khó.
Giữ quốc tịch Mỹ hay rút lui khỏi các hoạt động cốt lõi của doanh nghiệp? Đây là câu hỏi mà không ít lãnh đạo công ty công nghệ Trung Quốc phải đối mặt.
Theo hồ sơ công bố trên sàn, Doãn Chí Nghiêu đã thoái khoảng 0,046% cổ phần AMEC nhằm hoàn tất thủ tục thay đổi quốc tịch và các nghĩa vụ thuế liên quan. Đây là một điều chỉnh rất nhỏ về tỷ lệ sở hữu nhưng lại mang ý nghĩa then chốt đối với vai trò điều hành và định hướng dài hạn của doanh nghiệp.
Trong môi trường mà pháp lý, công nghệ và chính trị ngày càng đan xen, quốc tịch không còn là vấn đề cá nhân mà trở thành một biến số trong bài toán quản trị rủi ro.
Con đường của AMEC chưa bao giờ bằng phẳng. Năm 2007, công ty từng bị Applied Materials khởi kiện với cáo buộc đánh cắp bí mật công nghệ. Doãn Chí Nghiêu đã chi 25 triệu USD (khoảng 650 tỷ đồng) cho quá trình kiểm toán và bảo vệ pháp lý, chứng minh các công nghệ của AMEC được phát triển độc lập.
AMEC từng xuất hiện trong một danh sách rà soát của Bộ Quốc phòng Mỹ. Công ty đã khởi kiện và đến cuối năm 2024 được loại khỏi danh sách, nhưng cũng cho thấy mức độ căng thẳng mà các doanh nghiệp công nghệ phải đối mặt.
Tính đến giữa năm 2025, AMEC đã cung cấp hơn 6.800 thiết bị cho trên 150 dây chuyền sản xuất. Công ty đặt mục tiêu trong 5-10 năm tới có thể đáp ứng 50-60% nhu cầu thiết bị bán dẫn cao cấp của thị trường trong nước.
Đó là tham vọng lớn nhưng cũng là hướng đi gần như bắt buộc khi chuỗi cung ứng toàn cầu không còn vận hành trơn tru như trước.
Ở tuổi 82, Doãn Chí Nghiêu không còn tìm kiếm những danh hiệu mới. Quyết định từ bỏ quốc tịch Mỹ của ông, nhìn từ góc độ kinh doanh, là cách chọn vị trí đứng phù hợp nhất để tiếp tục làm việc, nghiên cứu và bảo vệ doanh nghiệp do chính mình gây dựng.
Theo Nikkei Asia, Global Times
