Nhiều người thường chỉ biết đến dành dành như một loài cây cảnh có hoa trắng muốt, tỏa hương ngào ngạt mỗi khi hè về. Thế nhưng, ít ai ngờ rằng phía sau vẻ đẹp thanh nhã ấy, quả của cây lại sở hữu nhiều giá trị độc đáo.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam cho biết, cây dành dành (Gardenia jasminoides Ellis) vừa làm cảnh vừa làm thuốc và gắn liền sâu sắc với văn hóa ẩm thực truyền thống của người Việt.
Khi mùa hoa khép lại, cây bắt đầu kết những trái chín mang sắc vàng cam rực rỡ. Trong ký ức của nhiều thế hệ, đây chính là "bí quyết" nhuộm màu thực phẩm tự nhiên mà các bà, các mẹ thường cẩn thận lưu giữ. Vào thời điểm phẩm màu hóa học chưa xuất hiện, quả dành dành được xem là một trong những nguyên liệu tạo màu vàng tự nhiên phổ biến và an toàn. Cách sử dụng rất đơn giản, chỉ cần giã nát hoặc đun quả lấy nước rồi đem đồ xôi, nấu chè, làm bánh là món ăn đã khoác lên mình màu vàng bắt mắt.
Sắc vàng đặc trưng này chủ yếu do hai hoạt chất crocin và crocetin tạo nên. Đây cũng chính là nhóm carotenoid có trong nhụy hoa nghệ tây (saffron) đắt đỏ, dù hàm lượng và giá trị kinh tế giữa hai loại thực vật này có sự khác biệt rất lớn.
Không dừng lại ở vai trò "nhuộm màu" cho ẩm thực, quả dành dành từ lâu đã là một vị thuốc quan trọng trong Đông y.
Y học cổ truyền ghi nhận quả dành dành có vị đắng, tính hàn, thường được ứng dụng để thanh nhiệt, tả hỏa, lợi mật, đồng thời hỗ trợ điều trị các chứng sốt cao, vàng da hoặc tiểu ít. Ngày nay, dược liệu này vẫn xuất hiện trong nhiều bài thuốc cổ truyền quen thuộc.
Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, quả dành dành chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị như geniposid, genipin, crocin, crocetin cùng một số hợp chất iridoid khác. Các nghiên cứu thực nghiệm bước đầu ghi nhận những hoạt chất này có khả năng chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ gan và bảo vệ thần kinh ở mức độ nhất định. Trong đó, geniposid là hoạt chất thu hút sự chú ý của các nhà khoa học nhờ sở hữu tác động sinh học phong phú.
Dù vậy, TS Ngô Đức Phương lưu ý rằng phần lớn các nghiên cứu hiện nay mới dừng lại ở mức độ tiền lâm sàng hoặc thử nghiệm quy mô nhỏ. Tuy cần thêm các kiểm chứng chuyên sâu hơn, không thể phủ nhận dành dành là loài cây hiếm hoi hội tụ đầy đủ giá trị: vừa cho hoa thơm thưởng lãm, vừa cho quả làm thuốc chữa bệnh và kiến tạo nên sắc vàng tự nhiên trong tinh hoa ẩm thực Việt.
