Thế khó của hạt gạo

Lượng xuất khẩu tăng nhưng giá giảm sâu

Khoảng 2 tuần nữa, ĐBSCL sẽ bước vào thu hoạch vụ lúa lớn nhất trong năm, vụ đông xuân 2025 - 2026. Khác với sự nhộn nhịp những năm trước, thời điểm này tình hình khá trầm lắng khiến nhiều nông dân lo lắng. Sau sáp nhập, An Giang trở thành địa phương có diện tích sản xuất lúa lớn nhất khu vực và cả nước, một số bà con nông dân ở xã Cô Tô và Hòn Đất cho biết giá lúa hiện tại thấp hơn năm trước và đang có xu hướng giảm thêm. Ông Nguyễn Thành An, ở xã Cô Tô, nói: Một số bà con xung quanh thu hoạch lúa đông xuân sớm, các giống lúa thơm hạt dài như ĐT8 và OM có giá chỉ 5.900 - 6.000 đồng/kg; so với cùng kỳ năm trước giảm 500 - 600 đồng/kg. Ngược lại năm nay mưa nắng thất thường nên sâu bệnh nhiều và chi phí sản xuất tăng, do vậy lợi nhuận giảm đáng kể. "Đây là giá mới đầu vụ, ra giêng bà con cả vùng bước vào vụ thu hoạch rộ, khả năng giá sẽ tiếp tục giảm. Lúa của tôi khoảng 10 ngày nữa thu hoạch nhưng vẫn chưa chốt được giá. Hiện nay thương lái cũng không nhiệt tình mua khiến bản thân tôi và bà con xung quanh rất lo lắng", ông An chia sẻ.

Nhiều doanh nghiệp ở vùng ĐBSCL cho biết mùa vụ năm nay trễ hơn năm ngoái khoảng 1 tuần đến 10 ngày nhưng lại thu hoạch đồng loạt hơn. Nguyên nhân là cuối năm ngoái nước lũ cao và mưa kéo dài nên ở nhiều nơi bà con xuống giống chậm. Về thị trường, khách hàng lớn nhất là Philippines giảm nhập trong tháng 3 - 4, trong khi các khách hàng truyền thống khác là châu Phi và Trung Quốc cũng tiếp tục chờ đợi miền Tây vào vụ thu hoạch rộ để có giá tốt hơn. Bên cạnh đó, những tác động gần đây do xung đột quân sự ở Trung Đông khiến thị trường thêm trầm lắng. Doanh nghiệp chưa có đơn hàng mới, thương lái chưa có hợp đồng cung ứng nên cũng chưa dám triển khai thu mua lúa cho dân.

ẢNH: DUY TÂN

Dù tình hình hiện tại nhiều khó khăn nhưng báo cáo 2 tháng đầu năm 2026 của Bộ NN-MT lại cho thấy một tín hiệu khá lạc quan. Tổng lượng xuất khẩu 2 tháng qua đạt 1,3 triệu tấn và kim ngạch 600 triệu USD, tăng 5% về lượng nhưng giảm 11% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Nguyên nhân do giá xuất khẩu bình quân giảm đến 15,4% so với cùng kỳ 2025. Sự tăng trưởng về lượng nhờ thị trường chính là Philippines mở cửa nhập khẩu trở lại, đạt 48% thị phần; đứng thứ 2 là Trung Quốc với trên 18% và Ghana 9%. Đáng chú ý, trong tháng 1.2026, xuất khẩu gạo của VN vào Trung Quốc tăng tới 5,8 lần so với cùng kỳ năm trước.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực VN (VFA), nhận định: Bối cảnh thị trường lúa gạo thế giới năm nay hết sức khó khăn khi nguồn cung dồi dào. Nhưng chúng ta vẫn tăng được sản lượng xuất khẩu là điều khá tích cực, nó cho thấy sự linh hoạt và năng động của doanh nghiệp VN. "Tuy nhiên, đó cũng là sự thành công một nửa và chúng ta cũng phải thẳng thắn nhìn nhận là giá gạo của chúng ta đã giảm khá mạnh", ông Nam trăn trở.

Áp lực tứ phía

Khi xuất khẩu của VN vừa khởi sắc thì Philippines tiếp tục điều chỉnh chính sách; giảm nhập trong tháng 3 - 4, tổng mức nhập trong 2 tháng dự kiến khoảng 300.000 tấn. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SXTM Phước Thành IV (Vĩnh Long), nói: Lượng gạo xuất khẩu tăng mạnh trong 2 tháng đầu năm nay chủ yếu là phần tồn kho của năm trước chuyển sang. Philippines giảm mua còn thị trường quan trọng khác là châu Phi lại ảnh hưởng vận chuyển do xung đột ở Trung Đông. Vì vậy mà đầu ra hạn chế khiến thị trường trầm lắng trước vụ thu hoạch mới. Mặt khác, hiện nay lãi suất cho vay tăng theo lãi suất huy động, ngân hàng siết room tín dụng và giải ngân chậm cũng là thách thức với các doanh nghiệp ngành lúa gạo khi chuẩn bị vào đợt thu hoạch rộ. Bên cạnh đó, theo quy định tài chính mới, các hợp đồng mua bán phải thông qua hình thức chuyển khoản nhưng nhiều nông dân chưa quen và thích cầm tiền mặt nên bước đầu cũng gặp khó khăn. "Xu hướng chung trong năm 2026 của ngành lúa gạo rất khó khăn và thách thức khi nguồn cung của VN và các nước dồi dào còn thị trường tiêu thụ hạn chế", ông Thành tóm lược.

ẢNH: DUY TÂN

Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), thì tóm ngắn gọn 4 chữ "áp lực tứ bề". Ông Trọng phân tích: Philippines cũng chuẩn bị vào vụ nên giảm lượng nhập còn Trung Quốc và châu Phi thì mua cầm chừng chờ giá tốt hơn khi chúng ta vào vụ. Trong khi đó, căng thẳng ở Trung Đông nổ ra đúng vào giai đoạn này nên tình hình càng khó khăn. Hiện cước tàu đi thị trường châu Phi tăng thêm từ 300 - 400 USD/container so với mức bình thường khoảng 1.600 USD/container. Đây là trường hợp bất khả kháng nên dù doanh nghiệp bán FOB hay CIF đều gặp rủi ro khi vì phải đồng hành cùng đối tác, nếu không sẽ mất khách hàng. Chi phí này về lâu dài sẽ cộng vào giá thành và trong điều kiện thị trường dư cung như hiện nay thì khả năng tăng giá bán sẽ đối diện với nguy cơ mất khách hàng. "Căng thẳng kéo dài thì khả năng cước tàu biển còn tiếp tục tăng. Áp lực vụ đông xuân đang ngày càng lên nên khả năng giá tiếp tục giảm", ông Trọng lo lắng.

Ông Đỗ Hà Nam thừa nhận doanh nghiệp gạo năm nay đối mặt với nhiều áp lực đặc biệt là thị trường, chi phí logistics và lãi suất. Về bản chất, doanh nghiệp sẽ phải tìm mọi cách để tồn tại trước các thách thức và ít nhiều sẽ tác động tới bà con nông dân. Nhưng khó khăn nào cũng có lời giải, các doanh nghiệp có thể giảm thiểu tác động bằng cách khai thác tốt hơn các thị trường châu Á và Đông Nam Á. Với châu Phi, gạo là mặt hàng thiết yếu nên họ vẫn phải nhập dù giá tăng. Mặt khác, doanh nghiệp cũng phải chủ động thu mua tạm trữ để tránh giá rớt quá sâu và đảm bảo lợi ích cho bà con nông dân. Để làm được điều này nhà nước cần phải có chính sách vốn và lãi suất đặc thù cho lúa gạo. Ước tính tổng số tiền thực tế cũng không quá lớn so với các chính sách đầu tư khác.