Theo trang tin Nature, sau khi nhà khoa học Trung Quốc He Jiankui tuyên bố đã tạo ra cặp song sinh đầu tiên trên thế giới với bộ gen được chỉnh sửa, vụ việc vẫn tiếp tục gây tranh cãi trong cộng đồng khoa học quốc tế.
Không chỉ đặt ra câu hỏi về đạo đức nghiên cứu, sự kiện này còn làm dấy lên những cuộc tranh luận sâu sắc về tương lai của công nghệ chỉnh sửa gen người.
Bằng cách can thiệp vào phôi người rồi đưa các phôi này vào quá trình sinh sản, He Jiankui đã tiến thêm một bước trong lĩnh vực chỉnh sửa dòng mầm (tế bào sinh sản hoặc phôi, germline), loại can thiệp có thể được truyền lại cho các thế hệ sau.
Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo ngại hơn cả là việc ông bị cáo buộc bỏ qua các quy trình an toàn và các chuẩn mực bảo vệ đối tượng nghiên cứu.
Dù đến nay chưa có bằng chứng xác thực cho thấy việc chỉnh sửa gen ở hai bé gái và một thai nhi khác thực sự thành công như tuyên bố nhưng tác động của vụ việc đã vượt xa phạm vi một thí nghiệm đơn lẻ.
Vậy ông He Jiankui có thể sẽ phải đối mặt với điều gì?
Bên cạnh tranh cãi về chỉnh sửa dòng mầm, ông He còn bị cáo buộc vi phạm nhiều quy định trong quá trình triển khai nghiên cứu.
Nhóm của ông từng cam kết chi trả chi phí điều trị hiếm muộn và các khoản liên quan lên tới 280.000 Nhân dân tệ ( tương đương 42.000 USD) cho người tham gia, đồng thời yêu cầu hoàn trả chi phí nếu rút lui khỏi nghiên cứu.
Về mặt khoa học, ông He tuyên bố đã vô hiệu hóa gen CCR5 nhằm tạo khả năng kháng HIV cho trẻ em.
Tuy nhiên, giới chuyên môn lo ngại quá trình chỉnh sửa có thể tạo ra các đột biến ngoài ý muốn hoặc làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm khác.
Theo học giả luật hình sự Trung Quốc Zhang Peng, nếu những ảnh hưởng sức khỏe trong tương lai được chứng minh có liên quan đến nghiên cứu này và He bị xác định hành nghề y trái phép, ông có thể đối mặt mức án từ ba đến mười năm tù.
Sau khi vụ việc bị phanh phui, một câu hỏi khác nhanh chóng xuất hiện, đó là liệu ông He có thực sự hành động một mình?
Nhiều nhà khoa học tại Mỹ từng được ông tiết lộ kế hoạch từ trước. Hầu hết đều khẳng định đã khuyên ông He không nên tiếp tục.
Tuy nhiên, theo chuyên gia đạo đức sinh học Jonathan Kimmelman thuộc Đại học McGill (Canada), sự im lặng của những người biết về dự án cũng là điều đáng suy ngẫm.
Ông nhận định: “Thường phải đến khi xảy ra thảm họa, người ta mới nhận ra rằng sự im lặng đôi khi cũng là một hình thức đồng lõa”.
Vụ việc đồng thời thúc đẩy các cuộc thảo luận quốc tế về việc xây dựng cơ chế giám sát xuyên biên giới đối với các nghiên cứu chỉnh sửa gen người.
Tương lai của nghiên cứu chỉnh sửa gen phôi người
Thực tế, nghiên cứu chỉnh sửa gen trên phôi người không bắt đầu từ He Jiankui.
Từ năm 2015, các nhóm nghiên cứu tại Trung Quốc, Mỹ và Anh đã công bố nhiều công trình nhằm tìm hiểu khả năng sửa chữa đột biến gây bệnh hoặc nghiên cứu các gen quan trọng trong giai đoạn phát triển phôi sớm.
Tuy nhiên, vụ việc của He đã làm dấy lên lo ngại rằng các nghiên cứu cơ bản có thể nhanh chóng bị đẩy sang ứng dụng lâm sàng khi chưa được đánh giá đầy đủ về độ an toàn.
Nhà sinh học sinh sản Shoukhrat Mitalipov thuộc Đại học Khoa học và Sức khỏe Oregon cho rằng còn quá sớm để đánh giá liệu lĩnh vực này có phải đối mặt với làn sóng phản đối mạnh mẽ hay không.
Tuy vậy, ông thừa nhận vụ bê bối chắc chắn không mang lại tác động tích cực cho các nghiên cứu đang được tiến hành.
Song song với đó, nhiều nhà khoa học kêu gọi áp đặt lệnh đình chỉ quốc tế đối với các nghiên cứu chỉnh sửa gen trên phôi người.
Trong khi đó, một số chuyên gia khác vẫn cho rằng công nghệ này có thể đóng vai trò quan trọng trong những trường hợp đặc biệt mà các phương pháp sàng lọc phôi hiện nay không thể giải quyết.
Một trong những câu hỏi lớn nhất sau vụ việc là liệu sẽ còn những trường hợp tương tự xảy ra trong tương lai hay không.
Mặc dù Trung Quốc từng là quốc gia đi đầu trong nghiên cứu chỉnh sửa gen phôi người, phản ứng mạnh mẽ từ giới chức sau vụ việc cho thấy nước này có thể sẽ tăng cường giám sát và hoàn thiện khung pháp lý đối với lĩnh vực này.
Tuy nhiên, theo chuyên gia đạo đức sinh học Tetsuya Ishii của Đại học Hokkaido, vẫn còn nhiều quốc gia có quy định tương đối lỏng lẻo đối với các công nghệ sinh sản tiên tiến.
Ông chỉ ra rằng các cơ sở cung cấp liệu pháp thay thế ty thể đang hoạt động tại Nga, Ukraine, Tây Ban Nha, Albania và Israel, những nơi cũng có thể trở thành điểm đến cho các ứng dụng chỉnh sửa gen gây tranh cãi trong tương lai.
Vụ việc của ông He Jiankui vì thế không chỉ là câu chuyện về một nhà khoa học vượt qua ranh giới đạo đức.
Nó còn là phép thử đối với khả năng phối hợp của cộng đồng khoa học quốc tế trong việc xây dựng những chuẩn mực chung cho một công nghệ có thể làm thay đổi tương lai của loài người.
* Nguồn: Nature, BI, SCMP
