Trong các chất được đưa vào cơ thể, ethanol - thành phần chính của rượu bia – thuộc nhóm hấp thu nhanh nhất. Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, ngay khi tiếp xúc với niêm mạc dạ dày, rượu bắt đầu khuếch tán vào máu. Chỉ sau vài phút, ethanol xuất hiện ở não, gan và hầu hết cơ quan, tạo cảm giác lâng lâng rất sớm dù mới uống vài ly.
Ethanol là phân tử nhỏ, tan tốt trong nước nên gần như không gặp “rào cản sinh học”. Khoảng 20% lượng rượu được hấp thu ngay tại dạ dày, phần lớn còn lại đi thẳng xuống ruột non – nơi có diện tích hấp thu cực lớn. Trong sinh lý học, bề mặt ruột non được ví như “sân tennis trải phẳng”, khiến nồng độ cồn trong máu có thể tăng vọt chỉ trong thời gian ngắn khi rượu xuống đến đây.
Yếu tố quyết định say nhanh hay chậm nằm ở tốc độ làm rỗng dạ dày. Khi dạ dày trống, rượu gần như đi thẳng xuống ruột non, cồn ập vào máu nhanh hơn. Ngược lại, khi đã ăn, rượu bị giữ lại lâu hơn trong dạ dày, nồng độ cồn tăng chậm và đạt đỉnh thấp hơn. Vì vậy, theo các khuyến cáo y khoa, cách hạn chế tác hại của rượu hiệu quả nhất không phải tìm “thuốc giải” sau khi say, mà là làm chậm quá trình hấp thu ngay từ đầu.
Một bữa ăn đủ chất trước khi uống đóng vai trò như lớp đệm sinh học. Thức ăn khiến dạ dày tống rượu xuống ruột non từ từ, giúp đường cong nồng độ cồn trong máu bớt “dốc”. Chất béo như dầu, bơ, phô mai; protein từ thịt, cá, trứng, sữa; cùng carbohydrate phức như bánh mì, khoai, ngũ cốc nguyên cám đều giúp kéo dài thời gian lưu của rượu trong dạ dày. Carbohydrate phức còn có khả năng “giữ” bớt rượu, khiến ethanol không ở dạng tự do hoàn toàn.
Những mẹo dân gian như ăn bánh mì, uống sữa hay ăn phô mai trước khi nhậu thực chất đều có cơ sở sinh lý. Tuy nhiên, chúng chỉ giúp giảm tốc độ say chứ không khiến cơ thể “miễn nhiễm” với rượu.
Trong các chất được đưa vào cơ thể, ethanol – thành phần chính của rượu bia – thuộc nhóm hấp thu nhanh nhất. (Ảnh minh hoạ)
Uống chậm là nguyên tắc quan trọng không kém. Trung bình, gan người trưởng thành chỉ xử lý được khoảng một đơn vị cồn mỗi giờ. Khi uống dồn dập, gan bị quá tải, acetaldehyde – sản phẩm chuyển hóa độc hại – tích tụ nhanh, gây đỏ mặt, đau đầu, buồn nôn. Uống xen kẽ nước lọc giúp làm loãng rượu trong dạ dày và bù nước cho cơ thể. Ngược lại, pha rượu với nước ngọt có ga hoặc nước tăng lực là lựa chọn rủi ro, vì khí ga làm rượu hấp thu nhanh hơn, còn caffeine tạo cảm giác tỉnh táo giả, dễ dẫn đến đánh giá sai khả năng lái xe hay ra quyết định nguy hiểm.
Khoảng 90% rượu được chuyển hóa tại gan. Ethanol được enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) biến thành acetaldehyde – chất độc mạnh hơn rượu nhiều lần – sau đó tiếp tục được enzyme ALDH2 chuyển thành acetate ít độc hơn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra acetaldehyde là thủ phạm chính gây đỏ mặt, tim đập nhanh, đau đầu và mệt mỏi sau uống rượu. Khi uống nhiều và kéo dài, hệ enzyme của gan bị quá tải, rối loạn chuyển hóa đường và mỡ, làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, viêm gan và xơ gan.
Người uống rượu lâu năm có thể cảm thấy “uống khỏe” hơn do gan huy động thêm enzyme CYP2E1. Tuy nhiên, cơ chế này tạo ra nhiều gốc tự do, khiến tế bào gan tổn thương nặng hơn về lâu dài. “Uống khỏe” thực chất không phải lợi thế, mà là dấu hiệu gan đang phải thích nghi trong điều kiện bất lợi.
Các sản phẩm giải rượu trên thị trường thường chứa vitamin nhóm B, vitamin C, N-acetylcysteine (NAC), glutathione hoặc silymarin. Những chất này có thể hỗ trợ chức năng gan, giảm mệt mỏi, bù điện giải, nhưng không làm nồng độ cồn trong máu giảm nhanh. Không có loại thuốc nào khiến máy đo nồng độ cồn cho kết quả âm tính chỉ sau vài phút.
Đặc biệt nguy hiểm là thói quen uống paracetamol để giảm đau đầu sau khi nhậu. Ở người uống rượu nhiều, dự trữ glutathione trong gan thường giảm. Paracetamol tạo ra chất trung gian độc NAPQI, nếu không được khử độc kịp thời có thể gây tổn thương gan nặng, thậm chí suy gan cấp.
Lượng rượu thải qua mồ hôi là không đáng kể. Các biện pháp như xông hơi hay vận động gắng sức sau khi uống rượu không giúp “hết rượu nhanh”, mà còn làm tăng nguy cơ mất nước, tụt huyết áp, ngất xỉu hoặc đột quỵ.
Cách hỗ trợ cơ thể an toàn nhất vẫn là bù nước, bù điện giải và cho gan đủ thời gian. Nước lọc, dung dịch điện giải, cháo loãng, súp hay canh rau giúp cơ thể hồi phục tốt hơn. Chuối bổ sung kali, gừng giúp giảm buồn nôn, mật ong cung cấp fructose hỗ trợ chuyển hóa rượu, nhưng chỉ nên dùng ở mức vừa phải.
Sau khi uống rượu, tuyệt đối không lái xe, không bơi lội và không vận hành máy móc. Caffeine không làm phản xạ trở lại bình thường, mà chỉ che cảm giác buồn ngủ. Nếu người say có dấu hiệu thở chậm, da lạnh, nôn liên tục, co giật hoặc hôn mê, cần gọi cấp cứu ngay, bởi ngộ độc rượu là tình trạng y khoa nguy hiểm, không thể coi nhẹ.
Nhiều khuyến cáo quốc tế cho rằng nam giới không nên uống quá hai đơn vị cồn mỗi ngày, nữ giới không quá một đơn vị, và cần có những ngày hoàn toàn không uống để gan được nghỉ ngơi. Sau cùng, không có viên thuốc nào giải rượu tốt hơn một lối sống biết điểm dừng. Khi hiểu rõ cơ thể xử lý rượu ra sao, mỗi quyết định nâng ly hay đặt xuống đều trở thành lựa chọn có trách nhiệm với chính mình và với cộng đồng.
