Metro phải trở thành cấu trúc tổ chức đô thị
Tại hội thảo "Quy hoạch tổng thể TP HCM tầm nhìn 100 năm" mới đây, ông Nguyễn Minh Sơn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng TP HCM cần tiếp cận quy hoạch theo tư duy tái cấu trúc siêu đô thị thay vì chỉ mở rộng không gian phát triển.
Theo ông Sơn, kinh nghiệm từ Tokyo (Nhật Bản) cho thấy mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) chỉ thực sự thành công khi giao thông công cộng trở thành cấu trúc tổ chức đô thị. Với quy mô hơn 37 triệu dân, vùng đô thị Tokyo vẫn duy trì khả năng vận hành hiệu quả nhờ phát triển các khu dân cư đa chức năng quanh các ga đường sắt.
Người dân có thể sinh sống, làm việc, học tập và tiếp cận các dịch vụ công trong khoảng cách đi bộ hoặc thông qua hệ thống metro, qua đó giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và nâng cao chất lượng sống.
Ông cho rằng nếu không giải quyết được bài toán phân bố dân cư và việc làm hợp lý, các cực phát triển mới có nguy cơ trở thành những "đô thị việc làm" tách biệt, trong khi người dân phải di chuyển quãng đường rất xa mỗi ngày.
"TP HCM cần xem metro không chỉ là hạ tầng giao thông mà là khung tái tổ chức toàn bộ cấu trúc đô thị tương lai", ông Sơn nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, ông đề xuất nghiên cứu, bổ sung các chỉ tiêu cụ thể như tỷ lệ dân số sống trong bán kính 800 m quanh ga metro; tỷ lệ việc làm có thể tiếp cận bằng giao thông công cộng; thời gian di chuyển trung bình; tỷ lệ giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Theo ông, kinh nghiệm từ Seoul (Hàn Quốc) cho thấy giao thông công cộng cần gắn chặt với chất lượng sống đô thị và tái thiết không gian công cộng. Khu vực này đã đầu tư mạnh vào metro, giao thông công cộng, cải tạo không gian đi bộ và phục hồi hệ thống mặt nước đô thị nhằm giảm phụ thuộc vào xe cá nhân, đồng thời nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Một góc khu vực nội đô TP HCM. (Ảnh tư liệu: Hải Quân).
Nhà ở phải là một phần của chiến lược TOD
Ở góc độ phát triển nhà ở và công bằng đô thị, ông Sơn cho rằng một siêu đô thị thành công không chỉ dựa trên tăng trưởng GRDP mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận không gian sống và mức độ công bằng trong phân bổ các nguồn lực đô thị.
Ông ví dụ tại Singapore, khoảng 80% dân số nước này đang sinh sống trong hệ thống nhà ở công cộng HDB với chất lượng hạ tầng và khả năng kết nối giao thông công cộng cao. Mô hình này góp phần hạn chế phân hóa giàu - nghèo và tạo cơ hội tiếp cận tương đối công bằng đối với giáo dục, y tế, giao thông và không gian công cộng.
Ông đề nghị TP HCM nghiên cứu bổ sung chiến lược phát triển nhà ở giá hợp lý, nhà ở quanh các ga metro, nhà ở cho lao động công nghiệp, nhà ở cho thuê dài hạn và các chỉ tiêu nhà ở xã hội trong các dự án TOD.
Theo ông, "nếu không giải quyết được bài toán nhà ở, tình trạng di chuyển thường xuyên giữa nơi ở và nơi làm việc hoặc trường học sẽ gia tăng, kéo theo nguy cơ phân tầng đô thị và làm suy giảm tính bền vững của mô hình phát triển đa cực".
TP HCM cần nghiên cứu các công cụ huy động nguồn lực mới như trái phiếu đô thị, cơ chế thu hồi giá trị đất tăng thêm từ đầu tư công, tài chính TOD, quỹ hạ tầng siêu đô thị và các cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất đai quanh các công trình hạ tầng chiến lược.
TP HCM được kỳ vọng trở thành hạt nhân của siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics
TS Châu Vũ, Tiến sĩ, Phó Chánh Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội và HĐND TP HCM, cũng cho rằng năng lực cạnh tranh của TP HCM trong tương lai sẽ không còn được quyết định đơn thuần bởi quy mô GRDP hay tốc độ tăng trưởng ngắn hạn mà bởi khả năng tổ chức lại toàn bộ không gian phát triển vùng Đông Nam Bộ.
Khi các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4, hệ thống cao tốc liên vùng, cảng biển quốc tế và sân bay Long Thành được kết nối đồng bộ, TP HCM sẽ không còn vận hành như một đô thị độc lập mà trở thành hạt nhân điều phối của một siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics lớn nhất cả nước.
"Nếu trước đây một đô thị được đánh giá chủ yếu bằng tốc độ mở rộng không gian và gia tăng dân số thì hiện nay năng lực cạnh tranh của siêu đô thị lại phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng kết nối vùng, năng lực điều phối chuỗi giá trị và hiệu quả vận hành tổng thể của toàn bộ không gian kinh tế đô thị. Đây cũng là khác biệt rất lớn giữa tư duy phát triển đô thị truyền thống và tư duy phát triển siêu đô thị hiện đại", ông nhận định.
Theo ông Châu Vũ, nền tảng quan trọng nhất để tổ chức lại không gian siêu đô thị trong dài hạn vẫn là hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn, đặc biệt là metro.
"Metro không chỉ vận chuyển hành khách mà còn quyết định cách đô thị vận hành, cách dân cư phân bố và cách các cực tăng trưởng mới được hình thành. Nếu metro chỉ được nhìn như một dự án giao thông, TP HCM sẽ bỏ lỡ cơ hội tái cấu trúc toàn bộ mô hình phát triển đô thị của mình", ông nói.
Quy hoạch 100 năm là thiết kế tương lai của một siêu đô thị
Ở góc độ quy hoạch chiến lược, ông Châu Vũ đề xuất TP HCM phát triển theo mô hình siêu đô thị đa trung tâm dựa trên các hành lang giao thông công cộng, trong đó metro đóng vai trò "khung xương" tổ chức lại toàn bộ không gian phát triển.
Theo ông, bản chất của mô hình TOD không chỉ là xây dựng các công trình cao tầng quanh ga metro mà là tổ chức lại toàn bộ đời sống đô thị quanh giao thông công cộng để người dân có thể tiếp cận nơi ở, nơi làm việc, trường học, bệnh viện và các dịch vụ thiết yếu trong khoảng cách thuận tiện.
Ông nhấn mạnh "đây thực chất là quá trình chuyển đổi nền tảng vận hành đô thị từ phát triển phân tán sang phát triển tập trung; từ phụ thuộc xe cá nhân sang giao thông công cộng; từ mở rộng đô thị theo chiều rộng sang nâng cao hiệu quả sử dụng không gian đô thị".
Theo ông, để hiện thực hóa tầm nhìn phát triển 100 năm, TP HCM cần đồng thời đổi mới mô hình quản trị siêu đô thị, cơ chế tài chính phát triển và tư duy phát triển bền vững. Thành phố không thể tiếp tục phát triển theo mô hình đô thị giãn nở, tiêu thụ nhiều đất đai và bê tông hóa các không gian sinh thái tự nhiên.
"Quy hoạch lần này không đơn thuần là một đồ án kỹ thuật đô thị mà thực chất là quá trình thiết kế lại tương lai phát triển của một siêu đô thị mang tầm vóc quốc gia và khu vực trong cả thế kỷ tới", ông nhận định.
