Nếu là người thường xuyên theo dõi truyền thông báo chí thời điểm này, bạn sẽ dễ nghĩ cộng đồng công nghệ, báo chí và đầu tư đang… vô tình “ước” cho một bong bóng AI xuất hiện. Bong bóng có tồn tại hay không còn là vấn đề tranh cãi, nhưng chính cuộc trò chuyện về vấn đề này đã có đời sống riêng. Mỗi bài viết dự báo Nasdaq sụp đổ lại làm nhà đầu tư lo hơn, rồi lại kéo theo thêm một bài viết về chuyện Nasdaq sụp đổ và vòng quay cứ thế tiếp diễn.
Cách chống chọi hiệu quả nhất trước biến động thị trường thường là để công nghệ của thời đại được đi sâu vào đời sống xã hội, đến mức nó không thể mất giá nhanh. Khi trải nghiệm đời thực của người dân lệch khỏi sự phấn khích trên sàn giao dịch hay trong phòng họp, rắc rối dễ ập đến.
Ở khía cạnh này, ta có thể học từ quốc gia đông dân thứ 89 thế giới: Thụy Điển. Những năm 1990, chính phủ ban hành đạo luật Hem-PC-reformen (“Cải cách PC tại gia”), nhằm đưa máy tính vào từng hộ gia đình. Bước đi này thường được coi là phát súng khai mạc cho nhiều thập niên tiến bộ công nghệ sau đó và giúp đất nước “vượt hạng”. Đây không phải tuyên ngôn chiến lược của doanh nghiệp hay món đồ công nghệ hào nhoáng do một CEO tạo ra; đó là chính sách tầm quốc gia cho tất cả mọi người, được thiết kế để đóng đinh một công nghệ mới vào đời sống.
Tua nhanh đến hôm nay, Stockholm có số kỳ lân trên đầu người cao nhất thế giới ngoài Thung lũng Silicon. Các startup AI của Thụy Điển đang cất cánh. Legora, startup tự động hóa công việc cho luật sư đang gọi vốn với định giá 1,8 tỷ USD. Einride, kỳ lân xe điện, vừa thông báo 100 triệu USD để mở rộng vận tải tự hành. Nền tảng “vibe-coding” Lovable, giúp mọi người dựng ứng dụng bằng AI, là một trong những doanh nghiệp tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Và tháng trước, công ty công nghệ doanh nghiệp Workday đã thâu tóm doanh nghiệp Sana, với giá 1,1 tỷ USD.
Những con số kể trên rõ ràng rất ấn tượng với một đất nước có lượng dân số chỉ bằng một nửa bang New York, nằm sát Vòng Bắc Cực. Nhiều người hỏi vì sao một quốc gia như thế lại làm được điều phi thường tới vậy. Câu trả lời là không có loại “nước sốt bí mật” nào cả nhưng có vài “nguyên liệu” cốt lõi.
Cải cách PC tại gia nói trên được xúc tác bởi thực tế mùa đông tối tăm tới 18 giờ mỗi ngày, người Thụy Điển dành hàng giờ bên máy tính, mày mò trong môi trường internet sơ khai. Thế hệ thông thạo số đó đã xây những công ty công nghệ hàng đầu thế giới. Năm 2003 có Skype phổ cập gọi video và King, “cha đẻ” Candy Crush. Năm 2005 là Klarna. 2006, Spotify. Năm 2009, Mojang đặt những khối đầu tiên cho Minecraft.
Những câu chuyện thành công đó khiến bất kỳ người Thụy Điển nào cũng tự hào. Chúng chứng minh điều gì cũng khả dĩ trên sân khấu toàn cầu. Chúng cũng mang lại các “khoảnh khắc thanh khoản” khổng lồ cho hệ sinh thái. Skype và Mojang được Microsoft mua lại, King về tay Activision, tất cả đều là các thương vụ nhiều tỷ USD. Spotify lên sàn năm 2018, và Klarna hồi đầu năm nay. Mỗi cú nổ như vậy lại tạo nên một nhóm triệu phú mới, nhiều người trong số họ cảm thấy có trách nhiệm tái đầu tư vào công nghệ và khởi nghiệp Thụy Điển.
Hiệu ứng “bánh đà” đó đã làm nên ngành AI của Thụy Điển hôm nay. Các scale-up đứng trên vai người khổng lồ, trong một môi trường thuận lợi để dựng nghiệp. Vốn cho doanh nhân xứng đáng luôn sẵn có, thường do các quỹ chất lượng như EQT, Northzone, Creandum triển khai. Khởi nghiệp ở đây tương đối dễ, và hệ thống ESOP khuyến khích xây dựng doanh nghiệp. Stockholm là nhà của đại học kỹ thuật KTH và trường kinh doanh Handelshögskolan; nhiều nhà sáng lập có cả hai tấm bằng (cùng vô số người thành công… bỏ qua đại học). Tỷ lệ thông thạo tiếng Anh cũng rất cao.
Chính phủ tiếp tục đóng vai trò then chốt. Thụy Điển chi cho R&D tỷ lệ GDP (3,57%) cao nhất châu Âu. Bất kỳ nhân viên nào cũng có thể nghỉ 6 tháng để khởi nghiệp (tjänstledighet). Và để phản chiếu thành công của Cải cách PC thập niên 90, năm nay Thủ tướng Thụy Điển ủng hộ một chương trình “Cải cách AI”, cho phép AI tác vụ (agentic AI) miễn phí cho toàn bộ công chức, sinh viên, giáo viên, viện nghiên cứu và tổ chức phi lợi nhuận.
Một số nét văn hóa cũng giúp đất nước này xây công ty tốt. Đây là xứ sở của Volvo và IKEA, với triết lý thiết kế Thụy Điển hòa quyện giữa công năng và hình thức. Nhiều kỹ sư phần mềm ở đây rất mê thẩm mỹ, trang landing của ứng dụng thường được chăm chút với con mắt khắt khe chẳng khác gì một chiếc ghế Bruno Mathsson.
Tất nhiên, Thụy Điển vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Nhưng không thể phủ nhận cách tiếp cận công nghệ của Thụy Điển theo kiểu chấp nhận rộng và sâu là câu chuyện hữu ích cho phần còn lại của thế giới. Nếu lo ngại tốc độ tăng giá trị của các công ty AI và chờ những thước đo kinh tế khác bắt kịp để tránh bong bóng, thì ta cần dệt công nghệ đó vào đời sống hằng ngày.
Theo: Fortune
