Trong phân xưởng nhà máy sản xuất xe tải Sany ở miền Trung Trung Quốc, tiếng những cánh tay robot dập và sơn vỏ xe gần như đã thay thế hoàn toàn tiếng trò chuyện của con người.
Doanh nghiệp này hiện đang nỗ lực tự động hóa giai đoạn lắp ráp cuối cùng - khâu tốn nhiều sức người nhất - bằng cách sử dụng robot nhân hình (humanoid), đỉnh cao mới của ngành cơ khí chính xác. Đây là bước đi nhằm đón đầu cuộc khủng hoảng thiếu hụt lao động khi cơ cấu dân số Trung Quốc bước vào giai đoạn già hóa nhanh chóng.
“Cấu trúc nhân khẩu học của Trung Quốc đang dịch chuyển và dân số đang thu hẹp dần, đó là một thực tế không thể phủ nhận”, ông Huang Tie, Phó Tổng Giám đốc Sany Truck Manufacturing chia sẻ. “Đối với các ngành công nghiệp thâm dụng lao động, chúng tôi tin rằng việc thay thế con người bằng robot là điều tất yếu”.
Sự thay đổi nhân khẩu học mà ông Huang nhắc đến - được dự báo là một trong những đợt già hóa nhanh nhất thế giới - chính là rào cản kinh tế lớn nhất của Bắc Kinh. Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, lực lượng lao động trong độ tuổi từ 15 đến 64 của Trung Quốc, từng đạt đỉnh 1 tỷ người trong thập kỷ trước, dự kiến sẽ lao dốc chỉ còn 300 triệu người vào năm 2100. Sự sụt giảm này có thể là lực cản ngăn Trung Quốc vươn lên trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Giờ đây, Bắc Kinh xem các cỗ máy tích hợp AI là lối thoát duy nhất khỏi cái bẫy nhân khẩu học này. Năm ngoái, số lượng robot công nghiệp được lắp đặt tại Trung Quốc đã vượt qua tổng số của tất cả các quốc gia khác cộng lại; đây cũng là nơi sản xuất phần lớn robot nhân hình trên toàn cầu.
Từ các nhà lãnh đạo tại Bắc Kinh cho đến các chủ doanh nghiệp trên khắp cả nước, một sự đồng thuận ngày càng lớn đang hình thành: Trung Quốc cần phải tích hợp trí tuệ nhân tạo hiện thân (embodied AI) - thuật ngữ chỉ các robot được điều khiển bằng AI - vào càng nhiều công đoạn càng tốt và càng sớm càng tốt.
“Chúng ta chưa từng chứng kiến một cuộc chuyển đổi nào có tốc độ và quy mô lớn đến thế kể từ thời Cách mạng Công nghiệp”, Yuhan Zhang, nhà kinh tế trưởng về thị trường Trung Quốc tại Conference Board, nhận định. Từ những quy trình công nghiệp phức tạp như kiểm định chất lượng tại nhà máy, cho đến các dịch vụ cao cấp như chuẩn bị các món ăn chuẩn sao Michelin, tất cả đều đang nằm trong tầm ngắm của làn sóng tự động hóa.
Chủ tịch Tập Cận Bình đã liên tục thúc đẩy cuộc cách mạng robot này. Ngay từ năm 2014, chỉ hai năm sau khi lên nắm quyền, ông đã tuyên bố: “Chúng ta không chỉ cần nâng cấp robot của mình, mà còn phải chiếm lĩnh các thị trường ở khắp mọi nơi”. Kế hoạch 5 năm mới nhất của chính phủ cũng kêu gọi thúc đẩy các hình thức làm việc mới có sự hợp tác giữa người và máy và ứng dụng trí tuệ hiện thân tại các vị trí thiếu hụt lao động, môi trường rủi ro cao và các điều kiện khắc nghiệt khác.
Bài toán chuyển giao: Ai được, ai mất?
Giờ đây, Trung Quốc phải quản lý quá trình chuyển dịch từ người sang robot một cách khéo léo. “Ai là người hưởng lợi và ai là người chịu thiệt thòi vẫn là một câu hỏi mở, nhưng chi phí điều chỉnh chắc chắn sẽ rất lớn”, ông Zhang từ Conference Board nhận định.
Trung Quốc vốn đã phải đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi thanh niên ở mức cao và số lượng lao động tự do (gig worker) không có việc làm cố định ngày càng tăng, hệ quả từ sự đóng băng của thị trường bất động sản bắt đầu từ năm 2021 làm suy giảm nhu cầu nội địa và niềm tin của các hộ gia đình.
Lực lượng lao động tự do của Trung Quốc hiện vào khoảng 320 triệu người, bao gồm cả những người thuộc tầng lớp trung lưu có học vấn cao và lao động nhập cư có tay nghề thấp. Nếu Bắc Kinh đẩy nhanh tốc độ ứng dụng AI và robot quá mức, họ có nguy cơ đẩy cả hai nhóm này vào tình trạng không có cơ hội việc làm ổn định.
“Nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học nhưng có nguy cơ ra trường là thất nghiệp. Đây chính là nhóm nhân khẩu học mà chính phủ cực kỳ lo ngại”, Minxin Pei, giáo sư chính trị học tại Đại học Claremont McKenna (California), nhận định.
Khi Robot nhân hình bước vào xưởng máy
Trong khi đó, tốc độ phủ sóng robot của Trung Quốc đang diễn ra chóng mặt. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), trong giai đoạn 2021 - 2024, số lượng robot được lắp đặt trong các nhà máy tại Trung Quốc đã tăng gấp đôi lên mức 2 triệu, dẫn đầu thế giới. Năm 2020, robot nội địa chỉ chiếm 30% lượng lắp đặt. Đến năm 2024, tỷ lệ này đã vọt lên 57%. Tính đến năm ngoái, Trung Quốc đã đạt mật độ 166 robot công nghiệp trên 10.000 công nhân.
“Sự chú trọng vào robot một phần xuất phát từ thực tế là nguồn cung lao động con người sẽ ngày càng khan hiếm”, ông Bert Hofman, một chuyên gia kỳ cựu của Ngân hàng Thế giới hiện đang công tác tại Đại học Quốc gia Singapore, nhận định.
Giờ đây, Bắc Kinh đang nhắm vào lĩnh vực robot nhân hình bằng các khoản trợ cấp và chính sách ưu đãi, tương tự như cách họ từng làm với robot công nghiệp. Một quỹ trị giá 1.000 tỷ Nhân dân tệ (trong vòng 20 năm) đã được công bố nhằm tài trợ cho lực lượng sản xuất mới - các công nghệ tiên tiến bao gồm cả robot. Các chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhà nước vừa nhận được chỉ thị phải tích hợp trí tuệ nhân tạo hiện thân vào các ngành sản xuất, hậu cần, bán lẻ và y tế. Mục tiêu là lắp đặt ít nhất 10.000 robot tích hợp AI trong các môi trường thương mại trên toàn quốc ngay trong năm nay.
Trong một báo cáo, các chuyên gia kinh tế tại Morgan Stanley nhận định: “Robot nhân hình sẽ là động lực cốt lõi tiếp theo cho cỗ máy xuất khẩu của Trung Quốc trong 5 đến 10 năm tới”, đồng thời vạch ra những nét tương đồng giữa sự phát triển của robot nhân hình hiện nay và ngành công nghiệp xe điện (EV) cách đây một thập kỷ. Họ cho biết thêm, Trung Quốc chiếm tới 90% trong số 13.000 - 16.000 robot nhân hình được xuất xưởng trên toàn cầu vào năm ngoái. Doanh số bán robot nhân hình nội địa của Trung Quốc dự kiến sẽ tăng hơn gấp đôi lên khoảng 50.000 đơn vị trong năm nay, cao hơn bất kỳ quốc gia nào khác.
Tuy nhiên, trong nội bộ giới kinh doanh Trung Quốc vẫn tồn tại nhiều tranh luận về cách ứng dụng những robot nhân hình mới này.
Eric Guo, người sáng lập kiêm CEO của AI² Robotics (thành phố Thâm Quyến), cho biết các robot dạng người này hiện vẫn chưa quá xuất sắc trong các tác vụ quá dễ hoặc quá khó. Cấu trúc khớp, bàn tay phức tạp và phần mềm AI đắt đỏ khiến chúng không phù hợp với các công việc đơn giản, lặp đi lặp lại vốn là thế mạnh của robot công nghiệp truyền thống. Ngược lại, những môi trường quá hỗn loạn và khó dự đoán - ví dụ như bên trong một căn hộ gia đình - lại là bài toán quá khó đối với chúng ở thời điểm hiện tại.
Dẫu vậy, ông Guo tin rằng về lâu dài, robot nhân hình sẽ tiếp quản hàng triệu vị trí trong nhà máy, đặc biệt là các công việc nguy hiểm hoặc độc hại.
Cao Yuran, Giám đốc marketing cấp cao tại Li Gong Industry (Quảng Châu) – đơn vị chuyên sản xuất robot nhân hình cỡ lớn, cho rằng robot dạng người phù hợp hơn với các tác vụ sản xuất tỉ mỉ, có giá trị cao như bắt vít chính xác, đổ keo hoặc may mặc theo yêu cầu.
“Các nghệ nhân bậc thầy sẽ ngày càng khan hiếm khi thế hệ trẻ không còn mặn mà vào nhà máy làm người học việc”, ông Cao chia sẻ.
Tuy nhiên, việc dạy một robot bắt chước con người là một thử thách vô cùng gian nan. Robot không thể tự cảm nhận được bề mặt hay độ co giãn của một tấm vải, hoặc dễ dàng xử lý các tình huống phát sinh trên dây chuyền thực tế. Laila Khawaja, nhà phân tích công nghệ tại tổ chức nghiên cứu Gavekal, nhận định khoảng cách giữa tham vọng và thực tế của robot nhân hình vẫn còn rất lớn do năng lực xử lý của bộ não robot vẫn còn hạn chế. Để khỏa lấp khoảng trống đó, cần một khối lượng dữ liệu huấn luyện khổng lồ.
Thách thức
Sự sụt giảm tỷ lệ sinh - hệ quả kéo dài từ chính sách một con trước đây - được dự báo sẽ giáng một đòn mạnh vào tăng trưởng, tiêu dùng và ngân sách chính phủ trong phần còn lại của thế kỷ, khiến các khoản nợ quốc gia trở nên khó chi trả hơn. Thế nhưng, quá trình chuyển dịch sang robot thậm chí có thể triệt tiêu việc làm còn nhanh hơn cả tốc độ suy giảm của lực lượng lao động.
Trong một văn bản được ban hành gần đây, Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã kêu gọi hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm và xử lý các rủi ro việc làm liên quan đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đồng thời tăng cường các biện pháp phối hợp ứng phó với các rủi ro trong quan hệ lao động liên quan.
Giới học thuật phân tích rằng sự chuyển dịch sang AI và tự động hóa đang tái cân bằng thu nhập theo hướng có lợi cho giới chủ (tư bản) và gây bất lợi cho người lao động. Đây là một tình thế tiến thoái lưỡng nan đối với chính phủ Trung Quốc.
Qiu Xincheng, chuyên gia kinh tế tại Trường Quản lý Quang hoa thuộc Đại học Bắc Kinh, cho biết tỷ trọng thu nhập quốc gia phân phối cho người lao động truyền thống thường chiếm khoảng 2/3. Nhưng AI và tự động hóa sắp thay đổi hoàn toàn quy luật đó.
Nhiều học giả khác khuyến nghị rằng khi tỷ trọng thu nhập từ lao động giảm xuống, chính phủ nên giảm dần thuế thu nhập cá nhân, tăng thuế đối với doanh nghiệp và áp thuế đối với robot. Họ cũng ủng hộ việc tăng cường đào tạo lại kỹ năng cho công nhân để chuyển đổi ngành nghề và cải cách hệ thống an sinh xã hội. Tuy nhiên, ông Qiu cũng lưu ý cuộc chuyển dịch này vẫn còn nhiều biến số chưa lời giải, chẳng hạn như liệu nó có thể sản sinh ra các danh mục việc làm mới hoàn toàn cho con người hay không.
“Khi động cơ hơi nước xuất hiện, điều đầu tiên người ta nhìn thấy là cảnh thất nghiệp của các thợ thủ công. Lúc đó, rất khó để họ hình dung ra rằng chúng ta sẽ có đường sắt, các nhà máy hiện đại, ngành tài chính tiên tiến và một tầng lớp trung lưu mới”, ông Qiu đúc kết.
Theo: Financial Times
