Cơn lốc trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ mang lại nguồn lợi nhuận khổng lồ, mà còn khuếch đại những cú rung lắc dữ dội trên thị trường tài chính. Minh chứng rõ nhất là phiên giao dịch thứ Ba vừa qua, khi chứng khoán Hàn Quốc lao dốc tới 10%, châm ngòi cho làn sóng bán tháo cổ phiếu công nghệ trên toàn cầu, trước khi lội ngược dòng tăng hơn 3% chỉ một ngày sau đó.
Giới kinh tế học gọi hiện tượng này là sự phân hóa theo “mô hình chữ K” - một thực trạng mà ở đó, một vài ngành công nghiệp và nhóm xã hội bứt tốc thịnh vượng, trong khi phần còn lại trì trệ hoặc bị bỏ lại phía sau. Trên khắp thế giới, bao gồm cả Mỹ, hố sâu ngăn cách này đã không ngừng mở rộng kể từ đại dịch Covid-19. Giờ đây, cơn sốt AI lại đang đe dọa khiến vết rạn nứt ấy ngày một toác rộng.
Trong một tuyên bố vào tháng này, một ngân hàng đã đưa ra lời cảnh báo: Nhu cầu khổng lồ từ làn sóng AI có nguy cơ tạo ra một nền kinh tế mà ở đó các hội nhóm hoặc ngành nghề khác nhau sẽ phải gánh chịu những kết cục kinh tế hoàn toàn trái ngược. Cơ quan này nhấn mạnh: “Giới nhà giàu ngày càng thịnh vượng, còn nhóm thu nhập thấp thì phải vật lộn để sinh tồn”.
Ít có nơi nào phản ánh sự chia rẽ này rõ rệt hơn quê hương của các gã khổng lồ bán dẫn toàn cầu - nơi những tập đoàn như Samsung, SK Hynix và TSMC đang thu về khoản lợi nhuận kỷ lục, trong khi phần lớn các ngành kinh tế khác phải oằn mình trong gian khó.
Hào quang của những con số vĩ mô
Từ đầu năm đến nay, chỉ số tài chính Kospi của Hàn Quốc đã trở thành chỉ số chứng khoán lớn có hiệu suất tốt nhất thế giới. Cả Samsung và SK Hynix đều lần lượt vượt mốc vốn hóa kỷ lục 1.000 tỷ USD. Giá cổ phiếu của Samsung đã tăng hơn gấp đôi, trong khi SK Hynix thậm chí còn tăng gấp ba lần trong năm nay.
Trước làn sóng xuất khẩu tăng vọt, Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc (BOK) đã phải nâng dự báo tăng trưởng kinh tế. Tính đến tháng 5, kim ngạch xuất khẩu của quốc gia này đã tăng 53% so với cùng kỳ năm ngoái, xác lập kỷ lục cao nhất theo tháng trong lịch sử.
Hiện tại, Samsung và SK Hynix đang thống trị thị trường sản xuất chip nhớ – bộ não giúp các hệ thống AI lưu trữ thông tin. Do các hệ thống này đòi hỏi một lượng chip nhớ băng thông cao (HBM) khổng lồ, hai tập đoàn lớn này đã trở thành mắt xích không thể thay thế trong cấu trúc hạ tầng AI toàn cầu, giúp họ gần như thâu tóm toàn bộ nhu cầu của thị trường.
Ông Sang-Ha Yoon, Giám đốc điều hành Viện Chính sách Kinh tế Quốc tế Hàn Quốc (KIEP) – một cơ quan nghiên cứu do Chính phủ tài trợ, nhận định: “Bởi vì bán dẫn hiện đang chiếm tỷ trọng quá lớn trong giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc, các số liệu tiêu đề trông có vẻ rất mạnh mẽ”.
Tuy nhiên, những con số hào nhoáng đó lại che đậy một sự phân cực ngày càng sâu sắc. Khối xuất khẩu ngoài ngành bán dẫn, bao gồm hóa dầu, thép, pin, phụ tùng ô tô, đều đang chật vật do nhu cầu thế giới suy yếu và phải chịu sự cạnh tranh khốc liệt từ Trung Quốc.
“Hàn Quốc chỉ đang khởi sắc ở một phạm vi cực kỳ hạn hẹp”, ông Yoon thẳng thắn chia sẻ.
Đối với những người lao động nằm ngoài hệ sinh thái AI, ông Yoon nói thêm, trải nghiệm thực tế của họ là phải đối mặt với chi phí sinh hoạt đắt đỏ hơn và tiền lương thực tế thì giậm chân tại chỗ. Khi dòng lợi nhuận từ cơn sốt này ngày càng co cụm vào tay một nhóm nhỏ, nhiều người dân Hàn Quốc đã bắt đầu đổ xô vào thị trường chứng khoán để tìm kiếm cơ hội đổi đời.
Tháng trước, giới môi giới chứng khoán ghi nhận làn sóng người cao tuổi tại Hàn Quốc ồ ạt tất toán các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và rút tiền tiết kiệm hưu trí để gom cổ phiếu ngành chip. Theo ông Young Gon Lee, nhà phân tích tại Toss Securities, gần 83% lượng mua ròng của các nhà đầu tư cá nhân trên sàn Kospi năm nay đều dồn vào Samsung hoặc SK Hynix.
Nỗi đau của các ngành nghề truyền thống
Cơn sốt này cũng lan rộng sang Đài Loan (Trung Quốc), giúp đây vượt qua Ấn Độ để trở thành thị trường chứng khoán lớn thứ năm thế giới. TSMC, tập đoàn sản xuất những con chip AI tiên tiến nhất hành tinh, hiện chiếm tới hơn 40% giá trị vốn hóa của chỉ số chứng khoán Đài Loan với quy mô thị trường tiến sát mốc 2.000 tỷ USD.
Cơn lốc linh kiện bán dẫn đã giúp Đài Loan đạt được tốc độ tăng trưởng thuộc hàng nhanh nhất thế giới: Kinh tế tăng trưởng gần 13% trong quý IV/2025 và áp sát mức 15% trong ba tháng đầu năm nay.
Thế nhưng, tăng trưởng vĩ mô không đồng nghĩa với việc mức lương của đại chúng được cải thiện, ông Dachrahn Wu, Giám đốc trung tâm nghiên cứu kinh tế tại Đại học Trung ương Quốc gia Đài Loan (NCU), nhận định. Phần lớn người lao động Đài Loan đang làm việc bên ngoài lĩnh vực công nghệ và có thu nhập dưới 1.500 USD/tháng. Chỉ một nhóm nhỏ có thu nhập cao mới có tích lũy để tái đầu tư, phần lớn còn lại thì không.
“Sự tăng trưởng kinh tế của Đài Loan hầu như chỉ chảy vào túi những người giàu có, chẳng hạn như các cổ đông của TSMC. Trong khi đó, đồng lương của người dân bình thường chẳng tăng được bao nhiêu”, ông Wu nói.
Bà Ma Tieying, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Ngân hàng DBS (Singapore), cho biết bán dẫn và các sản phẩm công nghệ đang chiếm đại đa số tỷ trọng xuất khẩu của Đài Loan. Trong khi đó, các ngành công nghiệp phụ thuộc vào xuất khẩu khác lại đang bị bóp nghẹt bởi các hàng rào thuế quan và nhu cầu sụt giảm.
Tại vùng Changhua, ông Mark Ke chèo lái doanh nghiệp dệt may gia đình Ecomax Textile suốt gần 5 thập kỷ. Đây là doanh nghiệp tiên phong trong việc dùng chai nhựa và rác thải tái chế để dệt vải, từng là nhà cung ứng cho các thương hiệu quốc tế lớn như Marks & Spencer (Anh) và sản xuất vật liệu làm bóng cho FIFA World Cup 2014.
Tuy nhiên kể từ đó, các nhà sản xuất dệt may phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt từ các đối thủ ở Trung Quốc và Đông Nam Á. Thay vì có các chính sách vực dậy ngành này, chính phủ lại dồn toàn lực ưu đãi thuế và hạ tầng cho các nhà sản xuất chip, ông Ke chia sẻ.
“Định hướng hỗ trợ của chính phủ hoàn toàn bị lệch trọng tâm khi chỉ chăm chăm nhìn vào ngành công nghiệp AI. Ngành dệt may đã bị gạt ra rìa”.
Căng thẳng
Những câu hỏi về việc ai là người thực sự được hưởng lợi từ món quà trời cho mang tên công nghệ đang châm ngòi cho những căng thẳng chính trị và lao động nảy lửa tại Hàn Quốc.
Tháng trước, công nhân tại tập đoàn Samsung đã đe dọa tổ chức một cuộc đình công quy mô lớn - một động thái có thể làm tê liệt nền kinh tế quốc gia và chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu - nhằm yêu cầu trích 15% lợi nhuận hoạt động để làm tiền thưởng cho nhân viên. Samsung sau đó đã phải thỏa hiệp ở mức 10,5%.
Nếu Samsung đạt được mức lợi nhuận hoạt động khoảng 200 tỷ USD trong năm nay như dự báo của một số nhà phân tích, công nhân thuộc bộ phận bán dẫn có thể nhận được khoản tiền thưởng lên tới 430.000 USD. Trong khi đó, theo dữ liệu của chính phủ, mức lương trung bình hàng tháng của người lao động Hàn Quốc năm ngoái chỉ vào khoảng 2.800 USD.
Khi được hỏi tại đại hội cổ đông thường niên năm nay liệu TSMC có áp dụng một cơ chế tương tự hay không, Chủ tịch C.C. Wei cho biết công ty đã liên tục tăng tiền thưởng cho nhân viên trong ba năm qua.
Sự bất hòa tại Samsung có thể là dấu hiệu sớm của một cuộc tranh luận rộng lớn hơn về cách phân chia thành quả từ trí tuệ nhân tạo. Trước khi các công nhân đạt được thỏa thuận với công ty, ông Kim Yong-beom, Chánh văn phòng của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung, đã đưa ra ý tưởng sử dụng doanh thu thuế từ các công ty hưởng lợi từ AI để tài trợ cho cái gọi là “cổ tức quốc gia”.
“Mối lo ngại cốt lõi là việc lợi nhuận thặng dư được tạo ra trong kỷ nguyên AI có nguy cơ làm trầm trọng hơn một cách có hệ thống sự phân hóa kinh tế hình chữ K trong xã hội”, ông Kim từng viết trong một bài đăng trên Facebook.
Theo: The NY Times
