Vào năm 2023, vùng sa mạc cao dọc biên giới Nevada – Oregon, một lưu vực yên ắng hình thành từ siêu núi lửa cổ đại McDermitt trở thành tâm điểm chú ý toàn cầu. Ẩn sâu bên dưới lớp đất đá ấy có thể là mỏ lithium lớn nhất từng được biết đến trên thế giới.
Theo các ước tính ban đầu, mỏ lithium trên có thể được định giá khoảng 1.500 tỷ USD (hơn 39.000 tỷ đồng), với trữ lượng ước tính từ 20 đến 40 triệu tấn. Phát hiện này không chỉ có ý nghĩa địa chất, mà còn đặt nước Mỹ trước một bài toán lớn về phát triển năng lượng sạch, bảo vệ môi trường và gìn giữ giá trị văn hóa bản địa.
Khu vực được nhắc tới có tên Thacker Pass, nằm trong lòng miệng núi lửa McDermitt – một cấu trúc địa chất hình thành cách đây khoảng 16 triệu năm sau một vụ phun trào khổng lồ.
Theo các nhà khoa học, nếu trữ lượng được xác nhận đầy đủ và khai thác thành công, lượng lithium tại đây có thể vượt xa mỏ Salar de Uyuni ở Bolivia, vốn được xem là nguồn lithium lớn nhất hành tinh. Điều đó đồng nghĩa với khả năng cung cấp pin cho hàng trăm triệu xe điện, đồng thời đưa Mỹ trở thành một trung tâm chiến lược trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science Advances cho thấy, sau vụ phun trào cổ đại, tro núi lửa và bùn đã tích tụ tại trung tâm lưu vực, tạo thành các lớp đất sét đáy hồ giàu khoáng vật chứa lithium. Đặc biệt, các dòng chất lỏng thủy nhiệt xuất hiện sau phun trào đã biến đổi khoáng smectite giàu magie thành illite, một loại đất sét chứa kali có hàm lượng lithium vượt trội, có nơi lên tới 2,4% theo trọng lượng.
Ảnh: Shutterstock
Đây là mức độ làm giàu lithium hiếm thấy. Trong khi phần lớn các mỏ lithium dạng đất sét trên thế giới chỉ đạt hàm lượng dưới 1%, lớp illite tại Thacker Pass dày khoảng 30m, nằm đủ nông để có thể khai thác lộ thiên. Yếu tố này giúp giảm đáng kể chi phí và độ phức tạp trong vận hành, đồng thời tạo ra tỷ lệ bóc đất thấp – tiêu chí quan trọng để đánh giá tính khả thi của một dự án khai thác mỏ quy mô lớn.
Nhận thấy tầm quan trọng chiến lược của dự án, Bộ Năng lượng Mỹ đã phê duyệt khoản vay 2,23 tỷ USD để tài trợ xây dựng mỏ Thacker Pass. Đây là một trong những khoản hỗ trợ lớn nhất từng được cấp cho một dự án lithium.
Chủ đầu tư, Lithium Americas Corp., bắt đầu triển khai xây dựng từ năm 2023 và đặt mục tiêu đạt sản lượng 40.000 tấn lithium carbonate mỗi năm trong giai đoạn đầu. Theo lộ trình, sản lượng sẽ tăng dần qua nhiều giai đoạn, hướng tới mức 160.000 tấn/năm, với vòng đời dự án kéo dài tới 85 năm.
Để bảo đảm nguồn cung pin dài hạn, General Motors (GM) đã ký thỏa thuận bao tiêu trong 20 năm, đồng thời nắm giữ 38% cổ phần tại dự án. Sự tham gia của một trong những hãng ô tô lớn nhất thế giới cho thấy Thacker Pass không chỉ là một mỏ khoáng sản, mà còn là mắt xích quan trọng trong chiến lược chuyển đổi sang xe điện của ngành công nghiệp Mỹ.
Tuy nhiên, song song với kỳ vọng kinh tế và công nghiệp là làn sóng phản đối ngày càng gia tăng. Các cộng đồng bộ tộc bản địa, trong đó có Fort McDermitt Paiute và Shoshone, cho rằng dự án đe dọa vùng đất tổ tiên, các mạch nước tự nhiên và nhiều di chỉ khảo cổ có giá trị thiêng liêng.
Ngoài yếu tố văn hóa, các nhà môi trường học cũng cảnh báo về nguy cơ tác động tới hệ sinh thái sa mạc cao, nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật nhạy cảm. Khai thác lithium từ đất sét đòi hỏi quy trình hòa tách và xử lý hóa chất phức tạp hơn so với mỏ nước muối, làm dấy lên lo ngại về an toàn nguồn nước và quản lý chất thải.
Câu trả lời cho bài toán này không chỉ quyết định số phận của một mỏ lithium, mà còn phản ánh cách nước Mỹ lựa chọn con đường đi tới tương lai năng lượng bền vững.
