Trước đây, ngựa bản địa được nuôi nhiều ở xã Mường Lống, tuy nhiên số lượng hiện nay giảm đáng kể. Ảnh: Phan Ngọc.
Nằm ở độ cao hơn 1.300m, xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An quanh năm mây phủ, địa hình dốc và khí hậu lạnh. Trước đây, muốn lên rẫy hay sang bản khác, người dân Mường Lống gần như chỉ trông vào ngựa.
Với nhiều gia đình, sở hữu một vài con ngựa đồng nghĩa với đảm bảo sản xuất và giao thương. Giống ngựa bản địa vốn thích nghi tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, ít bệnh, phù hợp tập quán chăn nuôi truyền thống.
Ở bản Mường Lống 1, ông Và Bá Chư là một trong số ít người còn giữ đàn ngựa đông nhất xã, thế nhưng cũng chỉ hơn chục con. "Lúa, ngô, củi, hàng hóa… tất cả đều đặt lên lưng ngựa vượt qua những con dốc mù sương. Nhà nào có ngựa được xem như có thêm tài sản lớn, có thêm "đôi chân khỏe" giữa đại ngàn", ông Chư nói.
Việc bảo tồn giống ngựa bản địa không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần tạo điểm nhấn văn hóa – du lịch. Ảnh: Phan Ngọc.
Tuy nhiên, cùng với quá trình bê tông hóa giao thông nông thôn, xe máy và xe tải dần thay thế sức kéo tự nhiên. Theo thống kê của địa phương, toàn xã hiện chỉ còn khoảng 30–40 con ngựa, phân bố rải rác ở một số bản. Số lượng giảm mạnh so với trước đây, chủ yếu do hiệu quả kinh tế không còn rõ rệt.
Ông Lầu Bá Chò, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lống cho biết, ngựa Mường Lống có khả năng thích nghi rất tốt với khí hậu lạnh, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng núi cao trên 1.300 mét. Giống ngựa này ít bệnh tật, phù hợp với phương thức chăn nuôi truyền thống của đồng bào Mông. Tuy nhiên, do giá trị kinh tế chưa cao, việc nuôi ngựa dần bị bỏ quên.
"Giống ngựa này rất phù hợp với điều kiện địa phương, nhưng nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ mất giống là hiện hữu", đại diện UBND xã Mường Lống cho biết.
Trong bối cảnh đó, địa phương đang tính toán đưa hình ảnh ngựa bản địa vào các sản phẩm trải nghiệm. Ảnh: Phan Ngọc.
Một trong những phương pháp mà xã Mường Lống đang nghiên cứu là đưa ngựa vào phục vụ du lịch. Bởi lẽ, Mường Lống vốn đã nổi tiếng với khí hậu mát mẻ, cảnh quan đẹp và văn hóa Mông đậm đà bản sắc. Nếu kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, đàn ngựa có thể mang lại sinh kế mới cho người dân, đồng thời giữ được giá trị truyền thống.
"Địa phương đang tính toán đưa hình ảnh ngựa bản địa vào các sản phẩm trải nghiệm như cưỡi ngựa tham quan bản làng, chụp ảnh, tìm hiểu đời sống truyền thống. Nếu được tổ chức bài bản, đây có thể là hướng đi giúp nâng cao giá trị kinh tế của giống ngựa, đồng thời tạo điểm nhấn riêng cho điểm đến vùng cao", ông Lầu Bá Chò thông tin.
Trước nguy cơ giống ngựa bản địa ở Mường Lống dần đi vào dĩ vãng, Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và công nghệ Nghệ An đã phối hợp với Viện Chăn nuôi triển khai mô hình bảo tồn giống ngựa bản địa.
Từ tập huấn kỹ thuật nuôi, hỗ trợ thuốc thú y, thức ăn đến hướng dẫn phòng chống dịch bệnh, mục tiêu là giữ lại nguồn gen vật nuôi quý hiếm gắn với văn hóa người Mông. Đây là cơ hội để địa phương tiếp tục thực hiện đề án phát triển và duy trì giống ngựa quý trên cổng trời Mường Lống.
