Rất lâu trước khi kinh tế tuần hoàn trở thành một khái niệm quen thuộc trong các chiến lược phát triển xanh, những gánh ve chai, đồng nát đã góp phần đưa chai lọ, giấy báo, sắt vụn trở lại đời sống và sản xuất. Với nhiều phụ nữ, đó là công việc mưu sinh đã gắn bó suốt hàng chục năm, vừa giúp họ nuôi sống gia đình, vừa góp phần giữ lại giá trị của những vật liệu tưởng chừng đã bị bỏ đi.
Tiếng rao đồng nát, ve chai đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống người Việt qua nhiều thế hệ. Những chai lọ cũ, giấy báo, sắt vụn hay món đồ không còn sử dụng được thu mua, phân loại rồi chuyển đến các cơ sở tái sử dụng hoặc tái chế. Với những người phụ nữ rong ruổi trên các con phố, đó trước hết là kế sinh nhai, là nguồn thu nhập để trang trải cuộc sống và nuôi con ăn học. Nhưng qua nhiều thập kỷ, hoạt động thu gom, mua bán phế liệu ấy cũng góp phần hình thành mạng lưới thu hồi tài nguyên mà nền kinh tế tuần hoàn ngày nay vẫn đang cần đến.
TỪ NHỮNG GÁNH VE CHAI ĐẾN KINH TẾ TUẦN HOÀN HÔM NAY
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển kinh tế tuần hoàn, vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức đang được nhìn nhận dưới một góc độ mới. Không chỉ góp phần đưa phế liệu trở lại chuỗi tái chế, những người thu gom còn sở hữu vốn kinh nghiệm nghề nghiệp tích lũy qua nhiều năm, với sự am hiểu về vật liệu, thị trường thu mua và mạng lưới thu hồi. Đây là những năng lực có giá trị đối với hoạt động tái chế, đồng thời cho thấy đóng góp của những người lao động vốn ít được chú ý.
Phát biểu tại Lễ tôn vinh “Những Chiến binh xanh – Người giữ nhịp vòng tuần hoàn” do VietCycle tổ chức với sự đồng hành của Unilever Việt Nam nhân dịp 20/10, bà Lê Thị Hồng Nhi, Phó Tổng Giám đốc Truyền thông, Đối ngoại và Phát triển bền vững Unilever Việt Nam, chia sẻ: “Mỗi người phụ nữ ở đây đều có những lựa chọn, những kinh nghiệm và những ước mơ riêng. Và không ai hiểu công việc thu gom, hiểu từng loại vật liệu, từng khó khăn trên đường phố, bằng chính các chị.”
CHUYỆN ĐỜI SAU NHỮNG GÁNH VE CHAI
Trong số hơn 500 nữ lao động thu gom tham dự chương trình tại Hà Nội, nhiều người đã gắn bó với nghề hàng chục năm. Nhân dịp 20/10, những người phụ nữ vốn quen với những chuyến xe rong ruổi khắp phố phường có dịp ngồi lại, kể về những điều đã làm được, những trải nghiệm đáng nhớ và cả những ước mơ còn ấp ủ.
Chị Nguyễn Thị Diên, 53 tuổi, là một trong số đó. Trong bài viết tay dài năm trang gửi tới cuộc thi “Câu chuyện cuộc đời & Nếu như có một điều ước”, chị kể lại hành trình hơn hai mươi năm mưu sinh bằng nghề thu gom phế liệu, những ngày đầu chật vật nơi thành phố, những chuyến xe nặng trĩu và những lần chắt chiu để các con được tiếp tục đến trường. Đó là chặng đường không ít nhọc nhằn, nhưng cũng có những thành quả khiến chị tự hào. Bằng thu nhập từ nghề thu gom, chị đã từng bước ổn định cuộc sống, chăm lo cho gia đình và nuôi các con khôn lớn.
Điều đáng nhớ trong câu chuyện của chị Diên còn là sự thay đổi trong cách chị nhìn nhận công việc mình đã gắn bó suốt hơn hai thập kỷ. Trong bài dự thi, chị kể về niềm vui khi được tham gia mạng lưới những “Chiến binh xanh”, nhận được sự quan tâm và có thêm kiến thức về phân loại phế liệu, hiểu rõ hơn đóng góp của công việc hằng ngày đối với môi trường. Những chai nhựa, mảnh giấy hay sắt vụn mà chị thu gom không chỉ mang lại thu nhập cho gia đình, mà còn có thể tiếp tục được sử dụng như một nguồn tài nguyên.
“Mỗi công việc chân chính đều mang một giá trị riêng”, chị Diên viết, đồng thời bày tỏ mong muốn mọi người nhìn nhận những người thu gom bằng sự trân trọng thay vì thương hại. Đằng sau những chuyến xe ve chai là sức lao động, kinh nghiệm và niềm tự hào về một nghề đã giúp nhiều phụ nữ tự mình chăm lo cho gia đình.
Ở cuối bài dự thi, chị Diên không mong ước điều gì xa xôi, chỉ mong gia đình mạnh khỏe, các con bình an và những người lao động tự do như mình tiếp tục nhận được sự quan tâm, có thêm điểm tựa để yên tâm làm việc và chăm lo cuộc sống.
Câu chuyện của chị Diên cũng là một trong nhiều câu chuyện được chia sẻ tại lễ tôn vinh năm nay. Thông qua cuộc thi viết về cuộc đời và những điều ước, các hoạt động giao lưu, biểu diễn văn nghệ và sáng tạo từ vật liệu đã qua sử dụng, các chị có dịp thể hiện tài năng, chia sẻ kinh nghiệm và cùng nhìn lại những thành quả của mình.
Giữa những lời chúc và những bó hoa nhân ngày Phụ nữ Việt Nam, điều đặc biệt của chương trình còn nằm ở cơ hội để chính những người phụ nữ làm nghề ve chai cất lên tiếng nói của mình. Họ có những câu chuyện đáng tự hào, những kinh nghiệm đáng được coi trọng và những mong muốn xứng đáng được lắng nghe.
ĐỂ NIỀM TỰ HÀO HÔM NAY TIẾP TỤC MỞ RA NHỮNG CƠ HỘI NGÀY MAI
Những mong ước của chị Diên cũng cho thấy các nhu cầu thiết thực của người lao động thu gom: có sức khỏe để tiếp tục làm nghề, được làm việc an toàn hơn và có thêm điều kiện cải thiện cuộc sống. Với những phụ nữ thường xuyên di chuyển ngoài đường, tiếp xúc với nhiều loại vật liệu và đối mặt với không ít rủi ro nghề nghiệp, sự hỗ trợ về chăm sóc sức khỏe, bảo hộ lao động hay kỹ năng làm việc mang ý nghĩa thiết thực.
Đây cũng là những nội dung được Unilever Việt Nam và VietCycle chú trọng trong sáu năm hợp tác triển khai chương trình Hồi sinh rác thải nhựa. Với sự tham gia của hơn 3.000 lao động trong mạng lưới, chương trình đã ghi nhận kết quả thu gom và tái chế hơn 40.000 tấn nhựa. Song song với hoạt động thu hồi vật liệu, hai bên duy trì các hình thức hỗ trợ trang thiết bị bảo hộ, bảo hiểm y tế, nhu yếu phẩm và sản phẩm vệ sinh, chăm sóc cá nhân cho người lao động.
Giá trị của những hỗ trợ ấy được thể hiện qua chính câu chuyện của người trong cuộc. Trong bài dự thi, chị Diên nhắc đến những tấm thẻ bảo hiểm, sự hỗ trợ về nhu yếu phẩm và những chương trình giúp chị hiểu thêm về cách phân loại vật liệu. Nhưng bên cạnh sự hỗ trợ về vật chất, điều khiến chị xúc động còn là cảm giác công việc mình làm được xã hội trân trọng. Sau nhiều năm mưu sinh bằng nghề thu gom phế liệu, đó là một sự ghi nhận có ý nghĩa đặc biệt với chị.
Bên cạnh các hoạt động chăm sóc sức khỏe và điều kiện lao động, Unilever và VietCycle còn triển khai tập huấn về phân loại vật liệu, vệ sinh và an toàn lao động. Trong năm 2026, hai bên tiếp tục thực hiện chương trình đào tạo mới tại các địa bàn dự án. Những hoạt động này hướng đến việc bổ sung kiến thức, kỹ năng cho người thu gom, giúp họ làm việc an toàn, hiệu quả hơn và phát huy kinh nghiệm đã tích lũy qua nhiều năm làm nghề.
Sau sáu năm đồng hành, Unilever nhìn nhận rằng những người thu gom không chỉ cần được hỗ trợ trước các khó khăn của công việc, mà còn có những hiểu biết và kinh nghiệm thực tế đáng để doanh nghiệp, các đối tác lắng nghe, học hỏi. Việc nâng cao năng lực của lực lượng lao động hiện hữu vì vậy cũng cần được quan tâm trong quá trình phát triển hệ thống thu gom, tái chế hiện đại.
“Tương lai của nghề ve chai trong một đất nước hiện đại không phải là sự biến mất của những người thu gom, mà là sự chuyển mình của họ. Từ lao động thu gom thô sơ thành người cung cấp dịch vụ, chủ kinh doanh và những đối tác có giá trị trong nền kinh tế”, bà Lê Thị Hồng Nhi chia sẻ.
Theo định hướng được bà Nhi đề cập, khi việc phân loại rác tại nguồn ngày càng phổ biến, các điểm thu hồi được tổ chức thuận tiện hơn và công nghệ hỗ trợ hoạt động thu gom, công việc của các chị có thể bớt phụ thuộc vào những chuyến xe tìm mua phế liệu đầy may rủi. Kinh nghiệm nghề nghiệp được bổ sung bằng kỹ năng, công cụ và sự kết nối phù hợp cũng có thể mở ra cơ hội để họ nâng cao thu nhập, phát triển dịch vụ thu gom, kinh doanh phế liệu hoặc trở thành những đối tác có giá trị trong chuỗi tái chế.
Đây là tầm nhìn dài hạn mà Unilever mong muốn chung tay xây dựng cùng VietCycle và các đối tác. Phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ cần những công nghệ và nhà máy tái chế hiện đại, mà còn cần phát huy năng lực của lực lượng lao động đang trực tiếp thu hồi, phân loại vật liệu mỗi ngày. Khi hệ thống thu gom ngày càng phát triển, những người đã gắn bó với nghề suốt nhiều thập kỷ cũng cần có thêm điều kiện để tham gia và hưởng lợi từ sự phát triển ấy.
