Huy chương Fields
Huy chương Fields từ lâu đã là giải thưởng danh giá hàng đầu trong lĩnh vực toán học và thường được gọi là "Giải Nobel Toán". Giải thưởng đặt tên theo nhà toán học Canada John Charles Fields nhằm tôn vinh ông, được trao cho 2, 3 hoặc 4 nhà toán học trẻ cứ 4 năm một lần, lần đầu vào năm 1936. Chủ nhân giải thưởng sẽ nhận huy chương vàng khắc chân dung nhà toán học Archimedes và khoản tiền 15.000 CAD (11.000 USD).
Mỗi nhà toán học chỉ được trao giải một lần và phải dưới 40 tuổi vào ngày 1/1 của năm trao giải. Đến nay, 64 người đã nhận Huy chương Fields, trong đó Việt Nam có GS Ngô Bảo Châu nhận giải năm 2010.
Gần đây nhất, Huy chương Fields được Hội liên hiệp Toán học Quốc tế (IMU) trao cho 4 nhà toán học tại Helsinki, Phần Lan, năm 2022. Giáo sư James Maynard tại Đại học Oxford, người trẻ nhất trong số đó, đoạt giải nhờ những đóng góp cho lý thuyết số giải tích, dẫn đến tiến bộ lớn trong kiến thức về cấu trúc số nguyên tố và trong lĩnh vực xấp xỉ Diophantine.
Maynard vô cùng bất ngờ khi biết tin mình đoạt giải thưởng cao quý. Ông chia sẻ: "Việc đột nhiên được đưa vào danh sách cùng những huyền thoại toán học đã truyền cảm hứng cho tôi từ khi còn nhỏ thật kỳ diệu và khó tin".
James Maynard bên ngoài nhà riêng ở Oxford, Anh. Ảnh: Quanta Magazine
Giải Wolf
Giải Wolf do Quỹ Wolf tại Israel trao tặng cho những nhà khoa học và nghệ sĩ xuất sắc trên thế giới vì những đóng góp cho lợi ích nhân loại và quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc. Các lĩnh vực của giải thưởng bao gồm Nông nghiệp, Hóa học, Toán học, Y học, Vật lý và Nghệ thuật. Giải thưởng ở mỗi lĩnh vực gồm bằng chứng nhận, huy chương và 100.000 USD.
Giải thưởng được trao thường niên, bắt đầu từ năm 1978. Năm nay, bước sang năm thứ 48, giải thưởng đã tạo dựng uy tín lớn trên toàn cầu với 391 nhà khoa học và nghệ sĩ được vinh danh. Ban giám khảo quốc tế, được bổ nhiệm lại hàng năm và gồm các chuyên gia nổi tiếng thế giới trong lĩnh vực của họ, sẽ lựa chọn người đoạt giải.
Năm ngoái, giáo sư Jainendra K. Jain tại Đại học Bang Pennsylvania rất xúc động khi cùng hai nhà khoa học khác đạt Giải Wolf Vật lý. Jain nói: "Tôi vô cùng biết ơn Quỹ Wolf vì đã chào đón tôi vào cộng đồng các nhà khoa học đáng kính này nhờ công trình giới thiệu hạt fermion tổng hợp. Vinh dự này thực chất thuộc về các sinh viên của tôi, cộng sự và nhiều nhà nghiên cứu khác. Công việc xuất sắc của họ đã biến fermion tổng hợp từ ý tưởng thành hiện thực".
Giáo sư Jainendra K. Jain. Ảnh: Đại học Bang Pennsylvania
Giải Turing
Giải Turing, đặt theo tên nhà toán học người Anh Alan Turing - "cha đẻ" của khoa học máy tính hiện đại, là giải thưởng uy tín bậc nhất và đôi khi được ví như Giải Nobel của lĩnh vực này. Giải thưởng do Hiệp hội Máy tính (ACM) trao tặng hàng năm, lần đầu vào năm 1966, cho những cá nhân có đóng góp quan trọng và ảnh hưởng lâu dài đến khoa học máy tính.
Giai đoạn 2007-2013, giải thưởng đi kèm với khoản tiền 250.000 USD do Google và Intel tài trợ. Từ năm 2014 trở đi, số tiền tăng lên thành một triệu USD, do Google tài trợ.
Đến nay đã có 79 người được trao giải Turing, gần nhất là Andrew Barto và Richard Sutton với nghiên cứu tiên phong về học tăng cường. Barto cho biết, đề tài này bị coi là "không hợp thời" khi ông và Sutton bắt đầu xây dựng các lý thuyết và thuật toán tại Đại học Massachusetts Amherst. "Lúc đó chúng tôi giống như đi giữa vùng đất hoang vu. Chính vì vậy, chúng tôi vô cùng hạnh phúc khi nhận giải thưởng này và chứng kiến nghiên cứu ngày càng được công nhận là ý nghĩa, thú vị", ông nói.
Richard Sutton (trái) và Andrew Barto (phải) nhận giải Turing với nghiên cứu về học tăng cường. Ảnh: Dawn Gaves/Đại học Alberta/Zinj Guo/Đại học Massachusetts Amherst
Giải VinFuture
Giải VinFuture do Vingroup sáng lập năm 2020 nhằm vinh danh những phát minh khoa học công nghệ dựa trên tiêu chí nghiên cứu đột phá, có tiềm năng tạo ra những thay đổi ý nghĩa trong cuộc sống. Các công trình được lựa chọn qua nhiều vòng từ hội đồng sơ khảo đến hội đồng Giải thưởng VinFuture, gồm những nhà khoa học, nhà phát minh uy tín quốc tế đến từ các tổ chức giáo dục, nghiên cứu và tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.
Hàng năm, giải thưởng có tổng giá trị 4,5 triệu USD (hơn 118 tỷ đồng), bao gồm một giải thưởng chính (Grand Prize) trị giá 3 triệu USD (khoảng gần 79 tỷ đồng) và ba giải đặc biệt, mỗi giải trị giá 500.000 USD (hơn 13 tỷ đồng), dành cho các nhà khoa học nữ, nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển và nhà khoa học có thành tựu nổi bật trong các lĩnh vực mới. ]Trải qua 5 mùa, VinFuture đã tôn vinh 48 nhà khoa học, ghi nhận những đóng góp to lớn cho sự phát triển của nhân loại.
Giáo sư người Mexico Maria Esperanza Martinez Romero, chủ nhân giải đặc biệt dành cho nhà khoa học đến từ các nước đang phát triển năm 2025 với nghiên cứu sinh thái vi sinh vật và cơ chế cố định nitơ cộng sinh tại các hệ sinh thái nhiệt đới, cho biết đây là điều tuyệt vời nhất từng đến với mình. Bà nói, từng nhận nhiều giải thưởng, nhưng đây là giải thưởng ý nghĩa nhất "vì đến từ một quốc gia đang phát triển, giống như đất nước tôi, và các bạn đang nỗ lực mạnh mẽ để thúc đẩy khoa học".
GS Nguyễn Thục Quyên (phải), thành viên Hội đồng giám khảo, trao giải đặc biệt VinFuture cho GS Maria Esperanza Martínez Romero (trái) ngày 5/12/2025. Ảnh: Giang Huy
Trước đó, GS Geoffrey E. Hinton từ Đại học Toronto gây tiếng vang lớn khi đạt cả giải Nobel Vật lý và giải thưởng chính VinFuture trong năm 2024 cho nghiên cứu mang tính nền tảng về mạng neuron nhân tạo, giúp phát triển thuật toán học sâu. Ông chia sẻ khi nhận giải VinFuture: "Tôi đã rất bất ngờ khi trở thành chủ nhân của giải thưởng cao nhất, trị giá đến 3 triệu USD. Con số này lớn hơn nhiều so với những gì tôi tưởng tượng". Ông cũng nhận xét giải thưởng có tính linh hoạt và những hạng mục độc đáo để vinh danh các phát kiến giúp cải thiện cuộc sống nhân loại.
Giải Nobel
Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901 dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Giải được trao thường niên cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến nổi bật trong các lĩnh vực Y sinh, Hóa học, Vật lý, Văn học, Hòa bình. Năm 1968, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển lập ra Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho Khoa học kinh tế để tưởng nhớ Nobel, còn gọi là giải Nobel Kinh tế.
Giải Nobel được đánh giá là giải thưởng danh giá bậc nhất thế giới trong các lĩnh vực nêu trên. Chủ nhân giải thưởng sẽ nhận huy chương, bằng chứng nhận cá nhân và một khoản tiền thưởng không cố định.
Số tiền thưởng năm 2025 là 11 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), chia đều cho các nhà khoa học nhận giải. Năm 1901-2025, giải thưởng được trao 633 lần cho 1.026 cá nhân và tổ chức trên thế giới.
Huy chương giải Nobel. Ảnh: Nobel Prize
John Clarke, giáo sư Đại học California Berkeley, rất ngạc nhiên khi biết mình được trao giải Nobel Vật lý năm 2025 cùng hai nhà khoa học khác nhờ "phát hiện đường hầm cơ học lượng tử vĩ mô và lượng tử hóa năng lượng trong mạch điện". Ông chia sẻ: "Tôi hoàn toàn sửng sốt. Tôi chưa từng nghĩ đó sẽ là cơ sở cho giải Nobel".
Fred Ramsdell, nhà nghiên cứu từ công ty công nghệ sinh học Sonoma Biotherapeutics, một trong ba chủ nhân giải Nobel Y sinh năm ngoái, cũng rất bất ngờ khi biết tin. Nhà khoa học chia sẻ, ông cảm thấy "biết ơn và khiêm tốn" trước vinh dự này, đồng thời "mong chờ được chia sẻ niềm vui với các đồng nghiệp".
