Nằm trong con hẻm trên đường Lã Xuân Oai, gần đình Tăng Phú (phường Tăng Nhơn Phú) là căn nhà của viên quan Nguyễn Minh Giác xây dựng khoảng thập niên 1900.
Công trình nằm trong khu đất vuông vắn rộng khoảng 4.000 m2, xây bố cục hình chữ khẩu, theo kiểu nhà rường Huế pha lẫn phong cách kiến trúc phương Tây thời bấy giờ. Do nằm trong quy hoạch khu công nghệ cao TP HCM, căn nhà thuộc diện sẽ giải tỏa trong thời gian tới.
Đứng trước cửa, ông Nguyễn Minh Luận, cháu nội ông Giác hiện là người được giao trông coi căn nhà.
Người đàn ông 68 tuổi cho biết, do có công với triều Nguyễn nên thời cha của ông Giác được vua ban chức quan. Sau này ông Giác được kế thừa chức đó trên danh nghĩa, dù không nắm thực quyền. "Tôi không biết là quan gì nhưng người dân trong vùng vẫn gọi là tri huyện Giác", ông Luận nói.
Nhà có diện tích khoảng 500 m2 với 3 gian, 2 chái, tiêu biểu cho kiểu kiến trúc nhà rường Huế. Phía trước là bức tường với hệ thống cột, mái vòm cùng nhiều họa tiết giăng khắp mặt tiền. Ông Luận cho biết, nhà do tri huyện Giác tự vẽ thiết kế rồi ra Huế mời nhóm thợ khoảng chục người vào xây dựng, mãi đến năm 1914 mới khánh thành.
Hệ thống cột trụ dạng tân cổ điển, trang trí các phù điêu đắp nổi, vòm cửa cuốn. Trải qua hơn 100 năm, lớp sơn phai màu theo thời gian nhưng kiến trúc phương Tây vẫn rõ nét là điểm nhấn của mặt tiền ngôi nhà.
Mái lợp bằng ngói âm dương, loại phổ biến trong kiến trúc truyền thống Việt Nam. Phần đỉnh nóc được trang trí bằng các hoa văn đắp nổi đơn giản. Gian chính nối với nhà sau bằng một giếng trời lớn. Nếu nhà chính thường là nơi thờ tự, tiếp khách thì gian sau là khu vực sinh hoạt của gia đình.
Theo gia chủ, phần mái ngói cùng nhiều hoa văn trang trí, kết cấu nhà xuống cấp từ lâu do hạn chế kinh phí trùng tu.
Hàng hiên chạy dài với bậc thềm cao, ốp gạch lục giác cùng hệ cửa gỗ dạng lá sách. Tuy nhiên xung quanh nhà giờ thành vùng trũng, thường ngập nước vào mùa mưa.
Xung quanh là các bậc tam cấp hướng ra khoảng sân rộng rãi phía trước. Các con tiện lan can xây xung quanh càng tăng thêm nét mềm mại cho ngôi nhà.
Nếu phần mặt tiền mang nét phương Tây thì bên trong căn nhà được thiết kết đậm nét truyền thống. Hệ thống cột chịu lực bằng gỗ quý, liên kết bằng kỹ thuật ghép mộng tinh xảo, không sử dụng đinh sắt.
Nền lát gạch lục giác đỏ, trang trí hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng, câu đối Hán Nôm ghi công đức tổ tiên.
Phía cửa sau là bức hoành phi còn ghi rõ năm khánh thành căn nhà (1914). Theo ông Luận, đây là hiện vật xưa nhất, chứng tỏ được giá trị lịch sử của căn nhà.
Di ảnh viên tri huyện Nguyễn Minh Giác (1875-1970).
Riêng phần vách ngăn chạm trổ tinh xảo vừa lấy sáng và tạo ra hiệu ứng đẹp mắt.
Nhà sau cách nhà trước bởi giếng trời, nơi từng trồng nhiều loại hoa cảnh quý, hiện dùng làm kho chứa đồ. Khoảng sân sau được cho thuê làm xưởng đóng thuyền.
Nằm trong phạm vi dự án Khu công nghệ cao, khu đất được bồi thường, hỗ trợ khi di dời, song chủ nhà không công bố số tiền cụ thể. Chủ hộ mong muốn căn nhà cổ được giữ nguyên trạng để bảo tồn như một công trình kiến trúc mang dấu ấn lịch sử của thành phố.
Tuy vậy, theo Ban Quản lý Khu công nghệ cao TP HCM, ngôi nhà nằm trong khu quy hoạch nhưng không thuộc danh mục kiểm kê di tích lịch sử, văn hóa của thành phố. Do đó công trình không có cơ sở pháp lý để bảo tồn theo Luật Di sản văn hóa và không thuộc diện quản lý nhà nước về di sản.
