Bộ Công Thương vừa hoàn thiện Dự thảo Quyết định của Thủ tướng quy định về lộ trình, nguyên tắc hoạt động, cơ cấu ngành điện và các điều kiện để hình thành và phát triển các cấp độ thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam. Dự thảo Quyết định đang gửi Bộ Tư pháp thẩm định.
Tại dự thảo, Bộ Công Thương đề xuất thị trường điện cạnh tranh được hình thành và phát triển qua 3 cấp độ.
Cấp độ 1 là thị trường phát điện cạnh tranh, đã vận hành chính thức từ năm 2012 và chuyển sang thị trường bán buôn điện cạnh tranh từ năm 2019.
Cấp độ 2 là thị trường bán buôn điện cạnh tranh, vận hành chính thức từ năm 2019 và tiếp tục được hoàn thiện để mở rộng thực hiện các giao dịch mua bán điện giữa đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện, đơn vị bán lẻ điện và khách hàng sử dụng điện lớn.
Cấp độ 3 là thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, sẽ vận hành từ năm 2027, song song với hoạt động cạnh tranh bán buôn điện, để thiết lập môi trường cạnh tranh trong các giao dịch bán lẻ điện giữa khách hàng sử dụng điện và các đơn vị bán lẻ điện. Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh tiếp tục được mở rộng phạm vi cạnh tranh phù hợp với các điều kiện và cơ chế mua bán điện khác theo quy định.
Nguyên tắc hoạt động chung là tách bạch chức năng sản xuất, kinh doanh, cung cấp dịch vụ với chức năng quản lý nhà nước; tách bạch các hoạt động có tính độc quyền tự nhiên, độc quyền nhà nước với các hoạt động có tính cạnh tranh trong dây chuyền sản xuất điện năng để hình thành các đơn vị cung cấp dịch vụ độc lập, hình thành nhiều đơn vị mua điện, đơn vị bán điện nhằm gia tăng đối tượng tham gia cạnh tranh trên thị trường điện.
Ngoài ra, việc mua bán điện trong thị trường điện cạnh tranh được thực hiện thông qua thị trường điện giao ngay và các hợp đồng song phương. Giá mua bán điện giao ngay được hình thành theo từng chu kỳ giao dịch của thị trường điện cạnh tranh và do đơn vị điều hành giao dịch thị trường điện công bố.
Bộ Công Thương thực hiện điều tiết hoạt động của thị trường điện cạnh tranh.
Với thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, Bộ Công Thương cũng đề xuất hoạt động theo các nguyên tắc cụ thể.
Theo đó, đơn vị bán lẻ điện - bao gồm các đơn vị bán lẻ điện được thành lập dựa trên việc tổ chức lại bộ phận kinh doanh bán điện trong các tổng công ty điện lực, công ty điện lực và đơn vị bán lẻ điện được thành lập mới - được mua điện từ đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện qua hợp đồng song phương và từ thị trường điện giao ngay để bán điện cho khách hàng sử dụng điện.
Khách hàng sử dụng điện được lựa chọn mua điện từ một trong các đơn vị bán lẻ điện. Giá mua bán điện được xác định trên thỏa thuận, thống nhất giữa khách hàng sử dụng điện và đơn vị bán lẻ điện phù hợp với hoạt động của thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Trường hợp khách hàng sử dụng điện chưa đáp ứng các điều kiện hoặc không lựa chọn tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thì tiếp tục mua điện từ đơn vị bán lẻ điện hiện hữu. Giá bán lẻ điện do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định.
Đơn vị phân phối điện thực hiện nghĩa vụ cung cấp dịch vụ phân phối điện cho đơn vị bán lẻ điện và khách hàng mua buôn điện bảo đảm nguyên tắc công bằng, minh bạch, không phân biệt đối xử và tiếp cận mở trong phạm vi lưới điện thuộc quyền sở hữu, quản lý vận hành.
Điều kiện tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh của khách hàng sử dụng điện do Bộ Công Thương quy định phù hợp với các giai đoạn phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Bộ Công Thương nhận định, việc hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh, tái cơ cấu ngành điện và cải cách giá bán lẻ điện là những yếu tố then chốt, mang tính quyết định để triển khai hiệu quả thị trường bán buôn điện cạnh tranh, đồng thời từng bước chuyển sang thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, cạnh tranh hiệu quả ở khâu bán buôn điện cùng việc tách bạch các khâu mang tính độc quyền tự nhiên (truyền tải điện, phân phối điện) và các khâu có tính cạnh tranh (mua, bán điện) giúp xóa bỏ rào cản độc quyền, đồng thời nâng cao tính cạnh tranh, minh bạch và công bằng của thị trường, tạo nền tảng cần thiết để mở rộng cạnh tranh tại khâu bán lẻ điện một cách hiệu quả.
Đồng thời, cải cách giá bán lẻ điện theo hướng xóa bỏ bù chéo và áp dụng giá theo vùng, cho phép các đơn vị bán lẻ tự do cạnh tranh và điều chỉnh giá theo chi phí thực tế. Việc điều chỉnh này không chỉ giúp thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh mà còn bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành điện.
