Nguồn: Asia Times
Trong phần lớn lịch sử hiện đại, hộ gia đình được xem như một đơn vị thống nhất. Dưới một mái nhà, các thành viên cùng chia sẻ tiền thuê nhà, thực phẩm, nuôi dạy con cái, chăm sóc cha mẹ, bầu bạn và hỗ trợ nhau trước những rủi ro. Những đóng góp này hiếm khi được ghi chép riêng và gần như không xuất hiện trong các tài khoản quốc gia.
Tuy nhiên, cấu trúc đó đang dần thay đổi trên khắp Đông Á. Khi ngày càng nhiều người sống một mình, những chức năng từng được gia đình đảm nhiệm miễn phí đang dần trở thành các dịch vụ phải trả tiền. Khái niệm “nền kinh tế cô đơn” thường được dùng để mô tả hiện tượng này, nhưng xét chính xác hơn, đây là quá trình các hộ gia đình bị phân tách thành nhiều đơn vị tiêu dùng riêng lẻ.
Tại Hàn Quốc, hộ độc thân hiện chiếm 36% tổng số hộ gia đình và là nhóm lớn nhất. Ở Nhật Bản, tỷ lệ này đạt 38% vào năm 2020 và được dự báo tăng lên 44% vào năm 2050. Riêng Tokyo, tỷ lệ hộ một người đã vượt quá 50%.
Theo điều tra dân số năm 2020, Trung Quốc có khoảng 125 triệu người sống độc thân, tương đương một phần tư số hộ gia đình. Cùng với đó, tỷ lệ sinh cũng lao dốc. Hàn Quốc ghi nhận mức sinh 0,80 con/phụ nữ, trong khi con số này tại Hong Kong là 0,84. Tại Đài Loan, số trẻ sinh ra chỉ riêng năm 2025 đã giảm 20%.
Một thị trường mới đang hình thành
Dòng tiền cũng đang dịch chuyển theo sự thay đổi nhân khẩu học. Discovery Reports, một công ty nghiên cứu của Trung Quốc, ước tính chi tiêu của người độc thân tại nước này vượt 1.000 tỷ USD vào năm 2025, tăng khoảng 50% chỉ trong hai năm. Trong khi đó, nền kinh tế phục vụ người cao tuổi được dự báo đạt 30.000 tỷ NDT, tương đương khoảng 4.000 tỷ USD, vào năm 2035.
Những số liệu trên thường được nhìn nhận theo hai cách. Một là góc nhìn bi quan về nhân khẩu học: dân số giảm đồng nghĩa thị trường thu hẹp và nền kinh tế suy yếu. Hai là góc nhìn của các nhà bán lẻ: bất kể tỷ lệ sinh giảm đến đâu, người tiêu dùng vẫn đang chi tiền.
Cả hai cách tiếp cận đều chưa phản ánh đầy đủ vấn đề. Quan điểm thứ nhất bỏ qua một thị trường tiêu dùng thực sự đang hình thành, trong khi quan điểm thứ hai lại không tính đến nguồn gốc của phần lớn khoản chi tiêu mới.
Một phần đáng kể tăng trưởng của “nền kinh tế cô đơn” thực chất đến từ sự chuyển giao hoạt động từ gia đình sang thị trường, thay vì tạo ra những hoạt động kinh tế hoàn toàn mới.
Khi một gia đình tự nấu bữa tối, GDP gần như không ghi nhận giao dịch nào. Nhưng khi một người sống một mình gọi đồ ăn, xem phim trực tuyến thay vì trò chuyện với bạn đời hoặc thuê người hướng dẫn cho chuyến đi cuối tuần, những hoạt động tương tự lại trở thành các giao dịch kinh tế được ghi nhận. Nói cách khác, một phần sản lượng tăng lên không phải vì xã hội tạo ra nhiều hoạt động hơn, mà vì ranh giới của những gì được tính vào nền kinh tế đã thay đổi.
Điều này đặc biệt quan trọng với những ai sử dụng dữ liệu tiêu dùng tại châu Á để đánh giá sức cầu. Một số khoản chi tiêu tưởng như tùy ý thực chất lại là những chi phí mà người sống một mình khó tránh khỏi: tiền thuê nhà, tủ lạnh, hóa đơn điện và những khoản chi không còn ai khác để chia sẻ.
Sống một mình cũng đắt đỏ hơn
Một nghiên cứu về các hộ gia đình tại EU cho thấy những người sống một mình có lượng phát thải carbon cao nhất trong số các loại hộ gia đình, khoảng 9,2 tấn mỗi năm, gần gấp đôi mức của những người sống trong hộ từ 5 người trở lên. Điều này đặt ra một thách thức đối với các chính sách khí hậu vốn thường được xây dựng dựa trên quy mô quốc gia thay vì lượng phát thải tính theo đầu người hoặc theo loại hộ gia đình.
Thị trường có thể dễ dàng biến những dịch vụ như bữa ăn, giải trí hay chăm sóc cá nhân thành sản phẩm để bán, nhưng lại gặp nhiều khó khăn hơn khi phải thay thế hai chức năng mà gia đình vốn làm rất tốt: đồng hành trước những biến cố bất ngờ và chăm sóc người bệnh ở giai đoạn cuối đời. Chính vì vậy, một người có thể mua một suất lẩu cho một người, nhưng không dễ để mua được một người có thể nhận ra rằng mình chưa thức dậy mỗi sáng. Đó cũng là lý do ứng dụng có cái tên “Bạn đã chết chưa?” từng đứng đầu bảng xếp hạng ứng dụng trả phí tại Trung Quốc. Ứng dụng này yêu cầu người dùng điểm danh hai lần mỗi ngày và sẽ thông báo cho người liên lạc khẩn cấp nếu họ bỏ lỡ cả hai lần.
Khoảng trống chăm sóc ngày càng lớn
Chính phủ các nước cũng đang tìm cách ứng phó. Nhật Bản thành lập vị trí bộ trưởng phụ trách vấn đề cô đơn vào năm 2021. Seoul dành 451 tỷ won, tương đương khoảng 326 triệu USD, trong 5 năm cho các dịch vụ tư vấn, đường dây nóng và những biện pháp khác nhằm chống lại sự cô lập xã hội và “cái chết cô đơn”.
Ủy ban Kết nối Xã hội của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho rằng sự cô đơn có liên quan đến khoảng 871.000 ca tử vong mỗi năm, tương đương gần 100 ca mỗi giờ, và ước tính cứ 6 người trên thế giới thì có một người bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, sống một mình và bị cô lập không phải là một. Chính sách đôi khi lại làm mờ ranh giới giữa hai khái niệm này.
Gần một nửa số người Hàn Quốc sống một mình cho biết họ đôi khi cảm thấy cô đơn, điều đó cũng có nghĩa là gần một nửa không cảm thấy như vậy. Ngược lại, nhiều người sống trong những gia đình đông người vẫn có thể rơi vào tình trạng cô lập.
Nếu chính phủ coi quy mô hộ gia đình như một thước đo trực tiếp của sự cô đơn, nguồn lực có thể bị phân bổ sai chỗ. Các thương hiệu đã nhận ra điều này từ sớm khi tập trung bán cho người tiêu dùng sự độc lập, tiện lợi và cá nhân hóa thay vì chỉ khai thác nhu cầu được an ủi.
Khoảng trống chăm sóc trở nên rõ rệt nhất trong bệnh viện. Một ca bệnh nghiêm trọng thường đòi hỏi người thân phải có mặt. Khi bệnh nhân nhập viện mà không có vợ/chồng, con cái hoặc anh chị em bên cạnh, những vấn đề như ra quyết định thay mặt, quyền giám hộ hay kế hoạch xuất viện cũng có thể trực tiếp ảnh hưởng đến tình trạng người bệnh.
Nhật Bản dự báo đến năm 2050 sẽ có 10,8 triệu người trên 65 tuổi sống một mình. Các nhà nhân khẩu học cũng cảnh báo số người không còn người thân đang ngày càng tăng. Trong khi đó, hệ thống chăm sóc hiện nay vẫn được xây dựng dựa trên giả định rằng bệnh nhân luôn có người thân để hỗ trợ. Nhưng với một bộ phận dân số ngày càng lớn, người thân đó có thể không còn tồn tại.
