Vàng Thị Quang – một cô bé từng được GNI (Good Neighbors International) bảo trợ – nhớ tuổi thơ của mình bằng cái lạnh cắt da.
Đó là những mùa đông rét buốt ở vùng cao, nơi sách vở là thứ xa xỉ và chuyện đến trường có lúc trở nên mong manh. Quang mê học. Cô từng tự hỏi: Nếu ngày mai không thể đến lớp, bao nhiêu nỗ lực, bao nhiêu trang giấy đầy chữ rồi sẽ thành vô nghĩa? Chẳng lẽ chỉ biết đứng nhìn giấc mơ vuột khỏi tay?
Nhiều năm sau, Quang gọi sự xuất hiện của GNI là “một bàn tay ấm áp chìa ra đúng lúc”.
Một chiếc áo ấm, một bộ sách, một khoản hỗ trợ học tập – những thứ tưởng rất bình thường nhưng với một gia đình mà cái nghèo có thể kéo đứa trẻ khỏi trường học bất cứ lúc nào, đôi khi từng ấy đã đủ để giữ em ở lại.
Bà Đào Thiên Lý, Giám đốc GNI tại Việt Nam, đã gặp rất nhiều đứa trẻ như Quang trong gần hai thập kỷ làm công việc phát triển cộng đồng. Nhưng điều khiến bà xúc động nhất không phải khoảnh khắc một đứa trẻ nhận được hỗ trợ.
“Mà là nhiều năm sau, khi em ấy không còn cần chúng tôi nữa.”
Đó là một nghịch lý của những chương trình phát triển dài hạn: phải đi cùng đủ lâu, nhưng đích đến lại là ngày có thể rời đi, để những người từng cần được giúp đỡ, họ có thể trở thành người tạo ra thay đổi cho chính cộng đồng của mình.
Con đường bùn đỏ 20 năm trước
20 năm trước, khi GNI bắt đầu hoạt động tại Việt Nam, những dự án xã hội hướng tới tác động dài hạn vẫn chưa phổ biến. Người ta quen hơn với những hoạt động từ thiện, cứu trợ trước mắt. GNI chọn một con đường khác, và điểm khởi đầu là Tân Lạc, Hòa Bình.
Khi đó, bà Đào Thiên Lý vừa ra trường.
Trong chuyến công tác đầu tiên, bà mang theo gần 60 triệu đồng tiền mặt (số tiền lớn thời điểm đó) để triển khai chương trình Ngân hàng bò. Muốn vào xã Gia Mô, đoàn phải đi xe khách, xe ghép rồi thuê xe ôm len theo những con đường nhỏ quanh triền núi. Trời mưa, đất đỏ hóa thành bùn.
Khoảng 8 giờ tối, một bên là núi, một bên là vực. Ánh đèn từ chiếc xe máy cũ chỉ đủ soi một quãng ngắn trước mặt, bánh xe liên tục sa và rít trong bùn, nhiều đoạn cả hai phải xuống dắt bộ. Con đèo hun hút, không biết bao giờ mới tới nơi; hiểm nguy có thể ập đến bất cứ lúc nào. Vậy mà người lái xe vẫn tận tình, còn cô gái trẻ mang theo gần 60 triệu đồng và đầy nhiệt huyết thì chỉ nghĩ một điều: phải đi tiếp.
Sáng hôm sau, bà nhìn thấy những đứa trẻ đi chân đất trên con đường đỏ quạch, tay xách dép tổ ong, đến cổng trường rửa chân thật sách mới dám đi dép vào chân. Đó là Hòa Bình trong những ký ức đầu tiên của GNI tại Việt Nam.
20 năm qua, GNI đã mang đến sự hỗ trợ cho hàng vạn người
Cũng từ nơi ấy, một câu hỏi bắt đầu theo tổ chức này suốt 20 năm: Giúp một người thoát khỏi khó khăn bằng cách nào để ngày mai họ không tiếp tục chờ được giúp?
Khi ấy, câu trả lời ban đầu còn rất cụ thể. Một con bò có thể tạo sinh kế cho một gia đình. Một chiếc xe đạp giúp một đứa trẻ đến trường. Một lớp học mới thay thế căn phòng xiêu vẹo, sắp đổ sập. Một suất bảo trợ có thể ngăn một em nhỏ đứng trước nguy cơ bỏ học.
Nhưng càng đi lâu, bài toán càng thay đổi. Bởi nếu chỉ trao hết lần này tới lần khác, sự hỗ trợ có thể kéo dài rất lâu nhưng chưa chắc tạo ra một cộng đồng mạnh hơn.
20 năm sau, câu hỏi đã khác
Năm 2025, đúng dịp GNI tròn 20 năm hoạt động tại Việt Nam, hơn 79.500 trẻ em được hỗ trợ cải thiện cơ hội tiếp cận giáo dục; hơn 23.700 trẻ em đã và đang được bảo trợ dài hạn; hơn 24.000 người tham gia các hoạt động về quyền trẻ em và hơn 350.000 người nhận hỗ trợ sau thiên tai, viện trợ nhân đạo.
Cuối năm đó, hành trình “20 năm kiến tạo Good Change” được Human Act Prize 2025 vinh danh ở hạng mục Dự án Bền bỉ.
Nhưng gần một năm sau giải thưởng, khi được hỏi GNI đã “đi xa hơn” như thế nào, bà Đào Thiên Lý không chọn nói về những con số. Bà chọn một sự thay đổi trong cách làm: Từ “GNI tạo ra thay đổi cho cộng đồng” sang “GNI tạo điều kiện để cộng đồng tự tạo ra thay đổi”.
Một phép thử khá rõ cho tư duy ấy đang diễn ra ở chương trình “Những người tạo thay đổi – NH Change Makers”.
Lần này, GNI không đến một địa phương với một bài toán đã được giải sẵn. Người dân tự nhìn quanh nơi mình sống và trả lời: cộng đồng của chúng ta đang có vấn đề gì? Rồi chính họ đề xuất cách xử lý và tham gia thực hiện.
Có nơi muốn biến chất thải chăn nuôi thành nguồn năng lượng xanh. Có làng cần ánh sáng cho những con đường quê. Có cộng đồng thiếu nước sạch, cần xử lý nước thải. Có nơi chỉ muốn tạo ra một sân chơi an toàn hơn cho trẻ em.
GNI và Tập đoàn Tài chính NongHyup đứng phía sau, hỗ trợ nguồn lực, chuyên môn và kết nối.
Mùa đầu tiên, chương trình nhận được hơn 50 sáng kiến từ 31 xã. Sáu sáng kiến được lựa chọn triển khai, hơn 6.000 người hưởng lợi trực tiếp.
Sang mùa thứ hai, 15 sáng kiến từ các địa bàn Quang Bình, Sơn Dương và Vĩnh Lộc tiếp tục được lựa chọn. Ba dự án bước vào giai đoạn triển khai thực tế từ tháng 10/2026 đến tháng 3/2027.
Những đề xuất vẫn không phải điều gì quá lớn lao: xử lý chất thải chăn nuôi bằng giun quế, xây dựng bờ ao an toàn, phát triển thư viện thân thiện cho trẻ em dân tộc thiểu số.
Nhưng điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác.
20 năm trước, những người như Đào Thiên Lý mang tiền, mang con giống, mang chương trình vượt những con đường bùn đỏ vào cộng đồng. 20 năm sau, GNI đang thử đứng lùi lại một bước. Để chính người dân nói họ cần thay đổi điều gì.
“Chúng tôi không muốn cộng đồng mãi là người nhận hỗ trợ. Chúng tôi muốn họ trở thành những người nhìn thấy vấn đề, tìm ra giải pháp và cùng nhau tạo ra thay đổi.”
Vì thế, trong năm 2026, song song với hoạt động bảo trợ trẻ em, GNI tiếp tục đầu tư vào 5 lĩnh vực nhằm tạo tác động xã hội dài hạn. Nhưng đây cũng không phải một năm hoàn toàn thuận lợi.
Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và thay đổi mô hình quản lý ở địa phương khiến nhiều địa bàn, đối tác và quy trình phối hợp phải rà soát lại; một số chương trình chậm hơn dự kiến. Tuy vậy, với một tổ chức đã đi qua hai thập kỷ, đây không phải những biến động nằm ngoài khả năng thích ứng.
60 triệu đồng và một câu hỏi sau 20 năm
Giải thưởng Human Act Prize 2025 đến với GNI ở một thời điểm khá đặc biệt: vừa đúng dấu mốc GNI có mặt tại Việt Nam hai thập kỷ.
Bà Lý không cho rằng mọi kết quả GNI đạt được sau đó đều đến từ một giải thưởng. Nhưng một sự ghi nhận có thể tạo ra thứ rất khó đong đếm: uy tín để một câu chuyện được lắng nghe, và những cánh cửa mới được mở ra.
Trong năm 2026, GNI tiếp tục có thêm các kết nối với doanh nghiệp và tổ chức phát triển như ZaloPay, MoMo, các nền tảng thiện nguyện; nguồn hỗ trợ từ dự án do Đại sứ quán Cộng hòa Séc tài trợ cùng các nhà tài trợ trong và ngoài nước.
Từ một dự án đầu tiên ở Hòa Bình, đến nay GNI đặt mục tiêu đến năm 2035 đồng hành cùng một triệu người hưởng lợi.
Một triệu người là một con số rất lớn.
Nhưng bà Đào Thiên Lý lại đặt ra một thước đo gần như ngược lại: Quy mô GNI lớn hơn không được đồng nghĩa với việc cộng đồng cần GNI nhiều hơn.
Có lẽ đó cũng là cách thú vị nhất để nhìn lại con đường từ Hòa Bình 20 năm trước.
Ngày ấy, một cô gái trẻ mang gần 60 triệu đồng lội qua bùn đất vào bản, với suy nghĩ mình đang đem một nguồn lực đến nơi đang cần nó. 20 năm sau, câu hỏi không còn chỉ là GNI có thể mang thêm bao nhiêu nguồn lực đến những nơi khó khăn. Mà là: Sau khi họ rời đi, điều gì còn lại?
Một ngôi trường rồi sẽ cũ. Một khoản tiền rồi sẽ hết. Một con bò, một chiếc xe đạp hay một suất học bổng đều có giới hạn của nó. Nhưng nếu một đứa trẻ từng được giúp đỡ lớn lên, có thể tự sống cuộc đời mình rồi quay lại giúp người khác… thì sự hỗ trợ đã đi xa hơn chính người trao nó.
Và lúc ấy, “bàn tay ấm áp chìa ra đúng lúc” mà Vàng Thị Quang từng nhắc đến đã hoàn thành công việc của mình.
Nó có thể buông ra.
Sau ba mùa giải với chủ đề “Dấu ấn tiên phong” (2023), “Cộng đồng kiến tạo” (2024) và “Kiên trì phụng sự” (2025), Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize đã từng bước nhận diện, kết nối một mạng lưới ngày càng rộng lớn những cá nhân, tổ chức hành động vì cộng đồng.
Năm 2026, Human Act Prize sẽ bước sang một giai đoạn mới. Không chỉ vinh danh những nỗ lực phụng sự, mùa giải năm nay sẽ có những cách thức mới để kết nối, thúc đẩy và mở rộng các hoạt động vì cộng đồng.
Những thay đổi đó là gì? Điều gì đang chờ đợi tại Human Act Prize 2026? Tất cả sẽ được chính thức công bố tại Họp báo ra mắt Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2026, diễn ra vào ngày 21/09/2026 tại REY Hotel, 14A P. Lý Nam Đế, Hoàn Kiếm, Hà Nội.
