Phó giáo sư Donna Cleveland, Trưởng khoa, cùng giảng viên, nghiên cứu sinh Lâm Hồng Lan thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam
Phó giáo sư Donna Cleveland, Trưởng khoa, cùng giảng viên, nghiên cứu sinh Lâm Hồng Lan thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, vừa có bài viết nhìn nhận vai trò của doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ trong nền kinh tế sáng tạo Việt Nam.
Theo các chuyên gia RMIT, kinh tế sáng tạo đang trở thành một khái niệm quen thuộc, nơi văn hóa, sáng tạo và công nghệ hòa quyện để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. Mô hình này bao trùm nhiều lĩnh vực, từ thời trang, điện ảnh, thiết kế đến thủ công mỹ nghệ và game, không chỉ mang lại giá trị thương mại mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa, tính bao trùm và phát triển bền vững.
Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ (dưới 50 lao động) đang đóng vai trò trụ cột của hệ sinh thái sáng tạo. Với lợi thế linh hoạt, gắn kết chặt chẽ với cộng đồng và lấy cảm hứng từ di sản địa phương, nhiều doanh nghiệp đã nhanh chóng tận dụng nền tảng số và mạng xã hội để tạo dựng thị trường ngách cho những sản phẩm bền vững và giàu tính bản địa.
Việt Nam đã có 3 địa phương gia nhập vào Mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO, với Hà Nội chuyên về thiết kế, Hội An chuyên về thủ công mỹ nghệ và Đà Lạt chuyên về âm nhạc. Việt Nam cũng lọt vào top ba quốc gia đang phát triển có kim ngạch xuất khẩu sản phẩm sáng tạo cao nhất, vượt mức 14 triệu đô la Mỹ vào năm 2020.
Tuy nhiên, theo chuyên gia RMIT, vẫn còn nhiều thách thức doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ đang gặp phải như tiếp cận nguồn vốn để mở rộng quy mô hay chưa có khung pháp lý hỗ trợ cho mô hình sản xuất đặc thù chủ yếu dựa vào lao động phi chính thức và cộng đồng địa phương.
Theo các chuyên gia RMIT, ba động lực chính sẽ định hình tương lai của nền kinh tế sáng tạo Việt Nam gồm đổi mới công nghệ số, thực hành bền vững và khởi nghiệp văn hóa.
Trong đó, các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ đang nổi lên như lực lượng tiên phong, đặc biệt trong lĩnh vực thời trang – nơi mô hình kinh tế tuần hoàn, kết hợp di sản văn hóa với thiết kế hiện đại, đang dần trở thành xu hướng chủ đạo.
Cũng theo chuyên gia, công nghệ được xem là yếu tố then chốt thúc đẩy sự chuyển đổi này. Thiết kế hỗ trợ bởi AI, mẫu sản phẩm ảo hay tạo khuôn 3D giúp các thương hiệu trẻ rút ngắn quy trình, giảm lãng phí và tăng sức cạnh tranh toàn cầu. Chẳng hạn, KHAAR ứng dụng AI để biến vải thừa thành thiết kế mới, trong khi Môi Điên kết hợp công nghệ với tay nghề thủ công của các thợ may cao tuổi, tạo nên sự giao thoa giữa sáng tạo và kinh nghiệm.
Mô hình đồng thiết kế giữa nhà thiết kế và nghệ nhân địa phương cũng ngày càng được chú trọng. Các thương hiệu như Kilomet109 hay Linhh Handicraft cho thấy, hợp tác dựa trên tôn trọng và gắn kết dài lâu không chỉ tạo ra sản phẩm độc đáo, mà còn nuôi dưỡng tinh thần đổi mới dựa trên niềm tin.
Đáng chú ý, Gen Z – thế hệ người tiêu dùng mới – đang góp phần định hình xu hướng thời trang bền vững tại Việt Nam. Họ ưa chuộng các thương hiệu có câu chuyện, có nguồn gốc văn hóa rõ nét, như Dòng Dòng, thương hiệu chuyên tái chế phế liệu công nghiệp thành phụ kiện thời trang, thể hiện phong cách và bản sắc Việt.
Theo các chuyên gia RMIT, khi doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ theo đuổi mô hình thiết kế không rác thải, sử dụng nguyên liệu nội địa và tận dụng nền tảng số, họ không chỉ tạo ra tác động tích cực với thị trường trong nước mà còn góp phần thay đổi cách thế giới nhìn về thời trang Việt.
"Với chính sách hỗ trợ phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực thời trang bắt nguồn từ văn hóa, thân thiện với môi trường – nơi sáng tạo và bền vững cùng cộng sinh, tạo nên dấu ấn riêng cho thương hiệu "Made in Vietnam" trên bản đồ thời trang quốc tế", chuyên gia RMIT nhận định.
Để doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ phát huy hết vai trò trong nền kinh tế sáng tạo Việt Nam, chuyên gia RMIT khuyến nghị nhà nước cần triển khai một chiến lược dài hạn cấp quốc gia. Một ưu tiên cấp thiết hiện nay là xây dựng khung pháp lý rõ ràng hơn, đặc biệt ở lĩnh vực thuế và lao động phi chính thức.
"Nhiều doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ dựa vào mạng lưới nghệ nhân người dân tộc và các thợ may ở tuổi hưu trí. Tuy nhiên, họ chưa có chính sách riêng phù hợp với những đóng góp của mình. Các chính sách thuế linh hoạt và thủ tục hành chính đơn giản có thể giúp họ hợp thức hóa hoạt động, giúp mở rộng tầm ảnh hưởng mà vẫn bảo toàn được các giá trị văn hóa và cộng đồng vốn là thế mạnh của họ", chuyên gia nhận định.
Chuyên gia cho rằng hạ tầng công cộng cũng cần được củng cố. Những sáng kiến do Nhà nước hỗ trợ như các tuần lễ thời trang quốc gia hoặc sàn giao dịch sáng tạo được giám tuyển có thể nâng cao mức độ hiện diện cũng như thành công của các thương hiệu nhỏ với công chúng. Việt Nam có thể học hỏi từ các bài học của các quốc gia như Hàn Quốc và Trung Quốc, nơi đầu tư công vào công nghiệp sáng tạo đã thúc đẩy niềm tự hào dân tộc và nâng tầm vị thế quốc gia trên trường quốc tế.
Ngoài ra, giáo dục là một trụ cột quan trọng không thể thiếu khác. Việc tích hợp tư duy thiết kế bền vững và khởi nghiệp vào chương trình phổ thông và đại học sẽ giúp học sinh, sinh viên có một nền tảng phát triển trong một nền kinh tế sáng tạo. Các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng cũng có thể thay đổi nhận thức của người tiêu dùng, khuyến khích trân trọng những sản phẩm đồng thiết kế, tái chế và sản xuất có đạo đức.
