Mảnh đất màu mỡ cho lừa đảo và lộ lọt thông tin

Lộ thói quen, dễ bị dẫn dụ

Ông N.T.B, 55 tuổi, ngụ tại P.Long Bình (TP.HCM), một tài xế taxi công nghệ, chia sẻ rằng ông hay lướt xem video ngắn khi rảnh rỗi chờ khách, nội dung ông hay xem là về đầu tư và bất động sản. "Ban đầu, tôi chỉ xem những video phân tích giá nhà; sau đó, tôi tìm kiếm thông tin về vay ngân hàng, thường xuyên xem kênh giới thiệu bán nhà. Một ngày, bỗng dưng tôi nhận được cuộc điện thoại giới thiệu cho tôi một dự án căn hộ ở Bình Dương và hướng dẫn tôi đăng ký để nhận ưu đãi. Khi tôi hỏi vì sao biết được thông tin số điện thoại của tôi thì họ bảo rằng do tôi để lại thông tin trên mạng".

ẢNH: QUANG THUẦN

Ông Phan Huy Thế, 47 tuổi, một biên tập viên truyền hình, kể gần đây xu hướng làm phim AI đang phát triển nên ông thường xuyên theo dõi những video ngắn nói về công nghệ này. Sau đó họ dẫn dụ ông các ứng dụng làm phim AI miễn phí, rồi bảo rằng sẽ hướng dẫn cụ thể "1 kèm 1" để làm phim rẻ nhất, nhanh nhất. Tin lời, ông Thế đã chuyển tiền để mua công cụ; nhưng hóa ra đó là chiêu trò lừa đảo, kẻ bán "vịt trời" đã nhanh chóng biến mất sau khi nhận được tiền.

Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo an ninh mạng Athena, giải thích: Tận dụng các thuật toán để đẩy mạnh khả năng lan truyền của những video ngắn, rất nhiều nhóm lừa đảo đã làm các video dạng này nhằm tận dụng sức mạnh và khả năng lan truyền của mạng xã hội (MXH) để tiếp cận được nhiều người. Bên dưới những video ngắn này thường xuất hiện các yêu cầu như: "Click vào đây để xem thêm chi tiết", "Click vào đây để nhận thêm quyền lợi", hoặc "Click vào đây để bình luận bên dưới để được thưởng". Đây là một trong những cách mà các nhóm lừa đảo đang sử dụng để kéo người dùng vào những cái bẫy lừa đảo thông qua phần bình luận bên dưới video. Vì vậy, nguy cơ không chỉ nằm ở việc "bấm nhầm một đường link" mà còn nằm ở quá trình người dùng vô tình để lại ngày càng nhiều thông tin về bản thân, giúp đối tượng lừa đảo nắm rõ thông tin của con mồi và xây dựng những kịch bản để tiếp cận. Đó là lý do một lượt xem video tưởng như vô hại đôi khi có thể trở thành một mảnh ghép trong hồ sơ số của chính chúng ta.

Ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc Dự án chống lừa đảo (Chongluadao.vn), cảnh báo: Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, nguy cơ còn đáng lưu ý hơn. Việc thường xuyên xem video ngắn, click vào đường link lạ, để lại bình luận… có thể tạo điều kiện để người lạ thu thập thông tin, tiếp cận hoặc giả danh người quen. Khi kỹ năng nhận diện lừa đảo và bảo vệ dữ liệu cá nhân còn hạn chế, trẻ có thể trở thành mục tiêu dễ bị khai thác. Bởi lướt một video ngắn, người dùng thường nghĩ mình chỉ đang xem vài chục giây nội dung. Nhưng thực tế, mỗi lần vuốt màn hình đều có thể để lại những "dấu chân số". Nền tảng có thể ghi nhận người dùng xem gì, xem trong bao lâu, tìm kiếm nội dung nào, thích, bình luận, chia sẻ hay theo dõi tài khoản nào. Thông tin về thiết bị, kết nối mạng và vị trí cũng có thể được xử lý tùy theo quyền mà người dùng cấp cho ứng dụng. Đáng chú ý, người dùng không cần trực tiếp khai báo sở thích, thuật toán vẫn có thể suy luận. Một người thường xuyên xem video về bất động sản, ô tô, du lịch hay đầu tư sẽ dần tạo ra một hồ sơ về mối quan tâm và hành vi của mình.

Ngay cả một video do người dùng đăng tải cũng có thể chứa nhiều thông tin ngoài ý muốn: khuôn mặt, giọng nói, nơi ở, trường học, nơi làm việc, biển số xe hoặc những địa điểm thường xuyên lui tới. Mỗi thông tin riêng lẻ có thể không đáng kể, nhưng khi hàng trăm, hàng nghìn dữ liệu được kết hợp, chúng có thể tạo thành một "chân dung số" khá chi tiết về một con người. Đây cũng là điều khiến dữ liệu trở thành công cụ cho quảng cáo và có thể bị kẻ xấu khai thác. Khi biết một người quan tâm đến đầu tư, việc làm, mua sắm hay du lịch, kẻ lừa đảo có thể dễ dàng tạo ra những lời mời phù hợp để tiếp cận.

Ngăn chặn lừa đảo qua video ngắn thế nào?

Theo ông Ngô Minh Hiếu, nguyên tắc quan trọng số một là: video càng kích thích cảm xúc và thúc giục hành động, càng cần dừng lại để kiểm chứng. Không cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin ngân hàng hoặc giấy tờ tùy thân chỉ vì một lời mời xuất hiện trên MXH. Đồng thời, hạn chế công khai những thông tin về đời sống cá nhân có thể giúp giảm lượng dữ liệu mà kẻ xấu có thể khai thác.

"Trong môi trường mà mỗi ngày người dùng có thể tiếp xúc với hàng trăm video, khả năng "dừng lại trước khi bấm" đang trở thành một kỹ năng an toàn số quan trọng không kém khả năng sử dụng công nghệ. Càng xem, người dùng càng gặp nhiều nội dung cùng loại và càng khó thoát khỏi "vòng lặp" do chính lịch sử sử dụng của mình tạo nên. Người dùng nên sử dụng các lựa chọn như "Không quan tâm/Not interested", không tương tác với nội dung xấu, bỏ theo dõi nguồn phát, xóa hoặc điều chỉnh lịch sử xem, đồng thời chủ động tìm kiếm những chủ đề lành mạnh để xa cạm bẫy của nội dung phim ngắn độc hại và những cái bẫy của kẻ lừa đảo. Trước nguy cơ trẻ em và người dùng MXH bị thu thập, khai thác thông tin cá nhân, nhiều nước phát triển đang chuyển từ cách tiếp cận "người dùng tự bảo vệ mình" sang yêu cầu các nền tảng phải chủ động thiết kế môi trường an toàn ngay từ đầu. VN cũng cần học tập theo mô hình quản lý như thế", ông Ngô Minh Hiếu chia sẻ.

Một trong những mô hình đáng chú ý là "Safety by Design" - an toàn ngay từ khâu thiết kế - của Úc. Theo cách tiếp cận này, quyền riêng tư và an toàn của người dùng phải được tính đến ngay khi xây dựng sản phẩm, thay vì chờ xảy ra sự cố rồi mới bổ sung biện pháp bảo vệ. Các nền tảng được khuyến nghị thiết lập chế độ riêng tư ở mức cao ngay từ mặc định, hạn chế quyền truy cập vào vị trí, camera, microphone, danh sách bạn bè và các chức năng liên lạc nếu không cần thiết.

Tại Anh, Quy tắc thiết kế phù hợp với độ tuổi (Children's Code) cũng yêu cầu tài khoản của trẻ phải được đặt ở chế độ riêng tư cao; chỉ thu thập lượng dữ liệu tối thiểu cần thiết; hạn chế chia sẻ dữ liệu; đồng thời tắt định vị địa lý theo mặc định nếu không có lý do thuyết phục để bật. Các nền tảng cũng không được sử dụng những thủ thuật giao diện nhằm "dụ" trẻ hạ thấp mức bảo vệ quyền riêng tư hoặc cung cấp thêm dữ liệu cá nhân. Đáng chú ý, Anh còn tập trung quản lý thuật toán đề xuất và quảng cáo cá nhân hóa. Liên minh châu Âu (EU) cũng đang đi theo hướng tương tự. Trong khuôn khổ Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số (Digital Services Act - DSA), EU đưa ra các hướng dẫn bảo vệ trẻ vị thành niên trên các nền tảng trực tuyến, trong đó nhấn mạnh thiết kế ưu tiên quyền riêng tư, tài khoản trẻ em ở chế độ riêng tư theo mặc định, các biện pháp xác định độ tuổi phù hợp và điều chỉnh hệ thống đề xuất nội dung. EU cũng kiểm soát cách thuật toán sử dụng dữ liệu để tác động trở lại người dùng. Điều này đặc biệt quan trọng với video ngắn, bởi mỗi lượt xem, lượt thích, thời gian dừng lại trên một video hay hành vi tương tác đều có thể trở thành tín hiệu để hệ thống xây dựng hồ sơ sở thích của người dùng và tiếp tục đưa ra nội dung phù hợp.

//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; } function tnDetailInsertMidArticleWidget(rootSelector, widgetId) { var root = document.querySelector(rootSelector); if (!root) return null; var contentRoot = root.querySelector('[data-role="content"]') || root; var blocks = Array.from(contentRoot.children).filter(function (el) { if (el.id === widgetId) return false; if (el.hasAttribute('data-check-position')) return false; if (el.hasAttribute('data-type')) return false; if (/^(SCRIPT|STYLE|TEMPLATE|LINK|NOSCRIPT)$/.test(el.tagName)) return false; if (el.tagName === 'P' && !el.textContent.trim()) return false; return el.getClientRects().length > 0; }); if (!blocks.length) return null; var rootRect = contentRoot.getBoundingClientRect(); var idx; if (rootRect.height > 0) { var midY = rootRect.top + rootRect.height / 2; for (idx = 0; idx < blocks.length; idx++) { if (blocks[idx].getBoundingClientRect().bottom >= midY) break; } if (idx >= blocks.length) idx = blocks.length - 1; } else { idx = Math.floor(blocks.length / 2); } var target = blocks[idx]; var isMedia = target.tagName === 'FIGURE' || target.classList.contains('VCSortableInPreviewMode'); var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = widgetId; contentRoot.insertBefore(newDiv, isMedia ? target : target.nextSibling); return newDiv; } function tnOnReady(fn) { if (document.readyState !== 'loading') fn(); else document.addEventListener('DOMContentLoaded', fn, { once: true }); } (function () { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var pernewDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'tn_detail_foryou1_pc_per'); if (!pernewDiv) return; loadJsAsync('https://js.aiservice.vn/rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js', function(){}, function() { window.boxTNRecs.err.push('rec/tn_detail_foryou1_pc_per.js'); }); }); })(); (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; tnOnReady(function () { var newDiv = tnDetailInsertMidArticleWidget('div.detail-cmain', 'taboola-mid-article-widget'); if (!newDiv) return; window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); }); })();