Khái niệm Aerotropolis - đô thị sân bay được Giáo sư John Kasarda - Giám đốc Trung tâm Thương mại Hàng không tại Đại học Bắc Carolina (Mỹ) khởi xướng. Theo ông, thành phố sân bay là một khu vực có cơ sở hạ tầng, quy hoạch sử dụng đất và hoạt động kinh tế lấy sân bay làm hạt nhân.
Ở châu Âu, sân bay quốc tế Schiphol (Hà Lan) là một trong những mô hình "thành phố sân bay" tiêu biểu. Xung quanh Schiphol đã hình thành hệ sinh thái gồm trung tâm logistics, văn phòng, khách sạn và dịch vụ thương mại, phục vụ cả hoạt động vận tải lẫn kinh doanh.
Nhờ vị trí chiến lược giữa Anh, Đức và Pháp, sân bay này kết nối 244 triệu người trong bán kính 1.000 km. Mỗi năm, Schiphol vận chuyển hơn 1,4 triệu tấn hàng hóa, phục vụ 71 triệu hành khách và đóng góp khoảng 30 tỷ euro cho nền kinh tế Hà Lan, tạo ra 300.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp.
Xung quanh sân bay Schiphol là tổ hợp thương mại, dịch vụ, khách sạn... Ảnh: Marco van Middelkoop
Tại châu Á, nhiều sân bay cũng được phát triển theo hướng tích hợp logistics, thương mại và dịch vụ thay vì chỉ phục vụ vận tải. Sân bay Changi (Singapore) được coi là "điểm đến thay vì điểm quá cảnh". Bên cạnh kết nối toàn cầu, Changi tích hợp hơn 400 cửa hàng bán lẻ, 100 nhà hàng, khu phức hợp Jewel trị giá 1,7 tỷ USD và Changi Business Park - nơi đặt trụ sở các tập đoàn công nghệ, tài chính. Theo số liệu của Ban Quản lý Sân bay Singapore (CAAS), Changi đóng góp hơn 5% GDP quốc gia và tạo trên 200.000 việc làm, minh chứng cho việc sân bay có thể trở thành động cơ phát triển quốc gia.
Sân bay Changi (Singapore) được vinh danh là sân bay tốt nhất thế giới. Ảnh: Aerotime
Trong khi đó, sự kết hợp của Incheon Airport City (Hàn Quốc) và khu đô thị thông minh Songdo được World Bank đánh giá mà một trong những "mô hình đô thị sân bay" thành công nhất, nhờ sự gắn kết giữa hạ tầng hàng không, công nghiệp và giáo dục. Dự án này đã thu hút vốn đầu tư trên 40 tỷ USD, trở thành trung tâm tài chính - công nghệ của Đông Bắc Á.
Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), vận tải hàng không hiện đóng góp khoảng 3,9% GDP toàn cầu. Với các nền kinh tế có tỷ trọng xuất khẩu cao, hạ tầng hàng không ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng, đặc biệt với các ngành công nghệ cao yêu cầu tốc độ giao nhận nhanh và tối ưu tồn kho. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đẩy mạnh phát triển mô hình "đô thị sân bay" gắn với logistics, thương mại và công nghiệp.
Tiềm năng phát triển tại Việt Nam
Tại Việt Nam, hạ tầng hàng không đang được xác định là một trong những đột phá chiến lược trong Quy hoạch tổng thể hệ thống cảng hàng không toàn quốc theo Quyết định 648/QĐ-TTg. Các dự án hạ tầng hàng không quy mô lớn tại các vùng kinh tế trọng điểm được kỳ vọng sẽ mở rộng năng lực vận tải, tạo dư địa phát triển các mô hình "đô thị hàng không" gắn với logistics, thương mại và dịch vụ.
Trong đó, Cảng Hàng không Quốc tế Gia Bình - dự án do Công ty CP Hạ tầng hàng không Masterise (thành viên thuộc hệ sinh thái Masterise Group) là chủ đầu tư - được định hướng theo mô hình trung tâm kinh tế hàng không thế hệ mới 2.0, kết nối hàng không, logistics và đô thị nhằm hỗ trợ chuỗi sản xuất xuất khẩu tại khu vực phía Bắc.
Phối cảnh Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Ảnh: MAI
Theo chủ đầu tư, mô hình phát triển của sân bay quốc tế Gia Bình được xây dựng theo cấu trúc ba lớp tích hợp. Trong đó, khu vực lõi là hệ sinh thái hạ tầng hàng không gồm cảng hàng không quốc tế, trung tâm logistics, vận tải hàng hóa cùng các dịch vụ thương mại, khách sạn và văn phòng phục vụ hoạt động trung chuyển.
Bao quanh là hệ sinh thái kinh tế vận hành theo mô hình khu thương mại tự do (FTZ), tập trung các trung tâm thương mại, tài chính, văn phòng cho doanh nghiệp công nghệ cao cùng các tiện ích giáo dục, y tế và đổi mới sáng tạo. Việc tích hợp các hoạt động sản xuất và dịch vụ quanh sân bay nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu chi phí logistics và tăng khả năng kết nối chuỗi cung ứng.
Lớp ngoài cùng được quy hoạch theo hướng phát triển đô thị hiện đại với các khu nhà ở, không gian xanh và dịch vụ văn hóa, du lịch, giải trí phục vụ cộng đồng chuyên gia, kỹ sư và lực lượng lao động chất lượng cao.
Dự án Cảng Hàng không Quốc tế Gia Bình được đặt ở "thủ phủ" công nghiệp của miền Bắc - nơi tập trung nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Samsung, Foxconn hay Goertek... Hiện phần lớn linh kiện điện tử và hàng công nghệ cao từ Bắc Ninh hay Thái Nguyên vẫn phải vận chuyển bằng đường bộ tới sân bay Nội Bài hoặc cảng biển Hải Phòng trước khi xuất khẩu.
Giới chuyên gia nhận định, việc hình thành sân bay chuyên dụng ngay tại "thủ phủ" công nghiệp có thể giúp rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí trung gian và giảm áp lực cho hạ tầng giao thông kết nối hiện hữu. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Hạ tầng giao thông kết nối với dự án sân bay Gia Bình. Ảnh: Tâm Thảo, Đoàn Loan
Hiện chủ đầu tư đang đẩy nhanh tiến độ xây dựng hạ tầng kết nối liên vùng, bao gồm các trục đường rộng 120m và hệ thống vành đai đấu nối trực tiếp với mạng lưới cao tốc quốc gia. Với tổng vốn đầu tư khoảng 8 tỷ USD, dự án đang tập trung nguồn lực để khai thác giai đoạn đầu từ cuối năm 2026.
Theo các đơn vị tư vấn quy hoạch, tiềm năng của mô hình "đô thị sân bay" không nằm ở quy mô đường băng mà ở khả năng hình thành hệ sinh thái logistics, thương mại và dịch vụ quanh sân bay. Tuy nhiên, để mô hình này vận hành hiệu quả, các yếu tố về hạ tầng kết nối, logistics số, quy hoạch vùng và cơ chế thu hút doanh nghiệp cần được phát triển đồng bộ.
Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy nâng cấp chuỗi giá trị sản xuất và phát triển hạ tầng chiến lược, các mô hình kinh tế sân bay tích hợp như sân bay quốc tế Gia Bình được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành những cực tăng trưởng mới, đưa Việt Nam từ vị thế trung tâm lắp ráp trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới logistics và công nghệ cao toàn cầu.
