Đó là thước đo cho thấy mức độ an toàn của "tấm lưới" an sinh xã hội và cũng là lời cảnh báo rằng người lao động (NLĐ) đang phải gánh chịu rủi ro mà lẽ ra họ không phải chịu.
Thực tế chỉ ra rằng NLĐ không hề có lỗi. Hằng tháng, phần tiền đóng BHXH vẫn được khấu trừ từ tiền lương của họ. Nhiều người chỉ đến khi nghỉ việc, làm thủ tục hưởng thai sản, ốm đau hoặc chuẩn bị nghỉ hưu mới tá hỏa phát hiện DN đã chậm đóng, thậm chí trốn đóng BHXH trong thời gian dài. Khi ấy, quyền lợi bị treo, sổ BHXH không thể chốt và mọi thiệt hại gần như đổ dồn lên vai NLĐ. Nguyên nhân của tình trạng này trước hết đến từ khó khăn thực sự của một bộ phận DN. Trong bối cảnh kinh tế biến động, đơn hàng sụt giảm, dòng tiền đứt gãy, nhiều DN buộc phải xoay xở để tồn tại. Tuy nhiên, khó khăn kinh doanh không thể là lý do bao biện cho việc chiếm dụng tiền đóng BHXH của NLĐ.
Đáng lo hơn là tình trạng cố tình chây ì. Không ít DN xem khoản phải đóng BHXH như một nguồn vốn lưu động không lãi suất, ưu tiên trả nợ ngân hàng, thanh toán đối tác hoặc phục vụ hoạt động kinh doanh trước. Chỉ đến khi bị thanh tra, công khai danh tính hoặc đối diện nguy cơ xử lý hình sự, họ mới tìm cách khắc phục. Khi DN phá sản hoặc chủ bỏ trốn, việc thu hồi gần như rơi vào ngõ cụt.
Một nguyên nhân khác là cơ chế phát hiện và xử lý vi phạm vẫn còn thiên về "chữa cháy". Nhiều trường hợp DN nợ hàng chục, hàng trăm tháng mới bị xử lý quyết liệt. Khi khoản nợ đã lên tới hàng chục tỉ đồng, DN mất khả năng thanh toán thì mọi giải pháp chỉ còn mang tính khắc phục hậu quả.
Để giải quyết tận gốc, trước hết cần thay đổi tư duy quản lý từ bị động sang phòng ngừa. Cơ quan BHXH cần được trao thêm công cụ giám sát theo thời gian thực thông qua việc liên thông dữ liệu với cơ quan thuế, ngân hàng và đăng ký kinh doanh. Chỉ cần DN chậm đóng từ một đến hai kỳ, hệ thống phải tự động cảnh báo, yêu cầu giải trình và áp dụng ngay các biện pháp kiểm soát cần thiết.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế phong tỏa hoặc trích chuyển một phần dòng tiền của DN vi phạm nghiêm trọng để bảo đảm nghĩa vụ BHXH. Với những trường hợp cố tình chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm của NLĐ, việc xử lý hình sự phải được thực hiện thực chất hơn, tránh tình trạng "giơ cao đánh khẽ". Về lâu dài, điều cốt lõi là phải xây dựng cơ chế bảo vệ quyền lợi NLĐ ngay cả khi DN phá sản hoặc biến mất khỏi thị trường. Hiện nay, nhiều quốc gia đã thiết lập quỹ bảo đảm quyền lợi để tạm ứng chi trả các chế độ thiết yếu, sau đó tiếp tục thu hồi từ DN vi phạm.
BHXH là khoản tích lũy cho tương lai, là điểm tựa khi NLĐ ốm đau, thai sản, thất nghiệp và tuổi già. Vì vậy, bảo vệ quỹ BHXH không chỉ là thu hồi những khoản nợ ngàn tỉ đồng, mà đó còn là bảo vệ niềm tin rằng mỗi đồng đóng góp hôm nay sẽ được bảo đảm bằng cơ chế đủ chặt chẽ, minh bạch và công bằng.
