Một hồi chuông cảnh báo vừa gióng lên về học lực của thanh thiếu niên, kéo theo nhiều băn khoăn: Liệu thói quen dán mắt vào màn hình, đặc biệt là sự phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo (AI), có đang âm thầm nhào nặn lại cách người trẻ tiếp thu kiến thức?
Khảo sát chuẩn hóa quy mô toàn cầu tại 91 quốc gia và nền kinh tế vừa ghi nhận một thực tế đáng buồn: Điểm số của lứa học sinh 15 tuổi ở môn Đọc hiểu, Toán và Khoa học đã trượt dốc xuống mức thấp kỷ lục.
Nhìn lại những con số biết nói
Tuần qua, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã công bố báo cáo mới nhất thuộc Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA), vốn được xem là thước đo quy mô và uy tín nhất hành tinh dành cho lứa tuổi trăng tròn.
Theo phản ánh từ tờ The Economic Times, dữ liệu PISA cho thấy bức tranh ảm đạm khi kết quả học tập sụt giảm đồng loạt trên diện rộng. Đại diện cho khoảng 33 triệu thiếu niên thông qua mẫu khảo sát hơn 760.000 học sinh, báo cáo thẳng thắn thừa nhận đây là "mức năng lực trung bình chạm đáy từng được ghi nhận trong lịch sử các môn Khoa học, Đọc hiểu và Toán học".
Thực tế, OECD đã theo dõi đà đi xuống này suốt hai thập kỷ qua. Họ không quy hết mọi tội lỗi cho AI, thậm chí nhận định rằng nếu dùng ở mức vừa phải thì công nghệ chưa hẳn đã hại. Thế nhưng, có một nghịch lý đáng suy ngẫm trong thông cáo của tổ chức này: "Những em có thành tích nổi bật thường lại là những đứa trẻ nói không với trí tuệ nhân tạo."
Khi hệ lụy không chỉ nằm trên trang giấy
Hổng kiến thức đọc hiểu và tính toán không dừng lại ở những bài kiểm tra thời đi học. Lỗ hổng ấy sẽ lặng lẽ theo chân các em vào đời, bào mòn sức sáng tạo, thu hẹp cơ hội nghề nghiệp, ảnh hưởng đến thu nhập và tước đi sự tỉnh táo trước những quyết định quan trọng của cuộc sống.
Khi con trẻ chật vật trên lớp, cha mẹ cũng oằn mình với áp lực học thêm, không khí gia đình thêm căng thẳng và nỗi lo về tương lai của con ngày một nặng nề. Về lâu dài, cả xã hội và nền kinh tế cũng phải trả giá khi nguồn nhân lực chất lượng cho các vị trí then chốt cứ thưa vắng dần.
Điểm đáng lưu tâm nhất trong báo cáo của OECD là: "Kỹ năng đọc hiểu suy giảm nặng nề nhất ở những phần gắn liền với tư duy phản biện, như năng lực mổ xẻ chứng cứ và tách bạch giữa sự thật với định kiến cá nhân."
Tuy vậy, cánh cửa không hoàn toàn khép lại. Tổ chức này cho rằng AI vẫn có thể trở thành đòn bẩy cho học tập, miễn là người trẻ được chỉ dẫn cách gạn đục khơi trong và đánh giá thấu đáo những gì máy móc tạo ra. Dự kiến vào năm 2029, PISA sẽ có riêng một báo cáo chuyên sâu để soi chiếu về năng lực số và độ hiểu biết AI của học sinh.
Chúng ta có thể làm gì?
Mấu chốt nằm ở việc không để AI "nhận vơ" thay thế tư duy cốt lõi và thói quen tự mình vượt qua các thử thách trí tuệ.
Nhà trường và các nhà quản lý giữ vai trò định hướng, từ việc lập ra những ranh giới rành mạch khi dùng AI cho đến việc bồi đắp lại gốc rễ đọc - tính cho học trò. Nhưng gia đình mới là điểm tựa gần gũi nhất.
Đôi khi, giải pháp chỉ bắt đầu từ những thói quen giản dị: Nhắc con viết cẩn thận từng bước giải toán ra giấy, vun đắp niềm vui đọc sách giấy, dành ra những khoảng thời gian làm bài tập hoàn toàn vắng bóng màn hình, và chỉ xem AI như một người bạn để hỏi lại bài học thay vì một "cỗ máy làm bài tập hộ" từ đầu đến cuối.
Góc nhìn rộng hơn
Nỗi lo về chuyện học hành của con trẻ rõ ràng đã vượt ra ngoài phạm vi điểm số. AI đang từng ngày vẽ lại định nghĩa về tuổi thơ, và không ít bậc phụ huynh có lý do chính đáng để âu lo khi thấy công nghệ len lỏi quá sớm vào nếp nhà, vô tình bẻ lái sự tập trung và chặng đường lớn khôn của con:
- Giới chuyên gia cảnh báo tuổi thơ đang bị biến dạng khi AI phủ sóng khắp đời sống thường nhật.
- Các trường công lập ở New York và Los Angeles đã phải mạnh tay cấm AI tạo sinh trong năm học vì những bất an ngày một lớn.
- Nhiều gia đình khá giả không tiếc 75.000 USD để gửi con vào trường học AI, dẫu cựu nhân viên ở đó xót xa ví lũ trẻ chẳng khác nào "chuột bạch thí nghiệm".
Môi trường công nghệ xung quanh sẽ vô thức nhào nặn nên tâm hồn và trí tuệ trẻ nhỏ. Giữ cho mình một cái nhìn bao dung nhưng tỉnh táo trước bức tranh lớn ấy sẽ giúp mỗi gia đình biết điều gì thực sự tốt cho hành trình lớn khôn của con em mình, trong lúc chờ các nhà làm chính sách dựng nên những tấm khiên bảo vệ bắt kịp với cơn lốc công nghệ.
