Một chuyến taxi công nghệ thay vì tự lái xe máy, một đơn đồ ăn giao tận nơi thay vì xắn tay vào bếp, một mẻ quần áo mang thẳng ra tiệm giặt là thay vì quẳng vào mắt giặt ở nhà cho đỡ tốn công phơi,... Đó là những hành động thường thấy của dân văn phòng trong mùa bận. Từng khoản riêng lẻ có thể không đáng kể, nhưng cộng lại trong một tháng có thể thành một khoản khá lớn.
Điều thú vị là đây không đơn thuần là vấn đề "thiếu kỷ luật tài chính". Tâm lý học có một cách lý giải khác về mối quan hệ giữa sự bận rộn và nhu cầu tiêu tiền.
1. Khi thời gian trở thành thứ khan hiếm, sự tiện lợi được định giá cao hơn
Một nghiên cứu năm 2026 đăng trên "British Journal of Psychology" đã xem xét ảnh hưởng của tình trạng "nghèo thời gian" tới hành vi tiêu dùng. Nhóm nghiên cứu thực hiện 4 cuộc khảo sát với tổng cộng 831 người tham gia và nhận thấy khi con người cảm thấy không có đủ thời gian, họ có xu hướng ưu tiên sự tiện lợi nhiều hơn.
Ảnh minh họa
Nói đơn giản, khi đang có rất nhiều việc phải làm nhưng chỉ có 24 giờ mỗi ngày, não bộ sẽ bắt đầu nhìn thời gian dưới một góc độ khác. Một lựa chọn giúp tiết kiệm 30 phút có thể trở nên đáng giá hơn bình thường, ngay cả khi phải trả thêm tiền.
Bởi vậy, cùng một món ăn, người có nhiều thời gian có thể nghĩ: "Mua nguyên liệu về nấu sẽ rẻ hơn". Nhưng vào ngày phải họp liên tục, chạy deadline đến tối, lựa chọn "đặt luôn cho nhanh" lại trở nên hợp lý hơn.
Vấn đề không nằm ở một lần đặt đồ ăn. Vấn đề là nếu trạng thái này kéo dài, rất nhiều khoản chi nhỏ đều được quyết định theo cùng một nguyên tắc: Miễn là giúp mình bớt mất thời gian thì đáng tiền.
Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu này là tình trạng thiếu thời gian không chỉ khiến chúng ta thích sự tiện lợi hơn, mà còn làm giảm mức độ chú ý tới rủi ro trong một số quyết định tiêu dùng. Các tác giả gọi đây là hai cơ chế chính: Tăng xu hướng tìm kiếm sự tiện lợi và giảm khả năng nhận diện rủi ro.
Lúc này, câu hỏi không còn là "phương án nào rẻ nhất?", mà chuyển thành "phương án nào giải quyết việc này nhanh nhất?".
2. "Đỡ phải động tay vào" là một cảm giác đắt đỏ
Một phần lý do khiến những khoản chi khi bận rất khó nhận ra là chúng thường không tạo cảm giác mình đang mua sắm.
50.000-70.000 đồng tiền giao đồ ăn không được cảm nhận giống một lần mua quần áo. 30.000-50.000 đồng phí giao hàng cũng không tạo cảm giác như một khoản chi lớn. Một chuyến xe vài chục nghìn đồng lại càng dễ được hợp lý hóa bằng câu "mình đang vội".
Nhưng xét trên bản chất tài chính, tất cả đều là tiền. Điểm khác biệt nằm ở chỗ người mua không thực sự chỉ mua món ăn, chuyến xe hay dịch vụ. Họ đang mua cảm giác bản thân được rảnh rỗi dù chỉ là trong vài chục phút ngắn ngủi.
Ảnh minh họa
Một nghiên cứu trước đó của các nhà nghiên cứu từ Harvard Business School và Đại học British Columbia cũng cho thấy việc dùng tiền để mua các dịch vụ tiết kiệm thời gian có thể liên quan tới mức độ hài lòng cuộc sống cao hơn. Nói cách khác, chi tiền để bớt việc không phải lúc nào cũng là một quyết định tài chính tệ.
Nếu một người chủ động thuê người dọn nhà vì công việc của họ có giá trị cao hơn số tiền bỏ ra để thuê dịch vụ, đây có thể là một bài toán kinh tế hợp lý.
Nhưng nếu ngày nào cũng gọi đồ ăn vì lười nấu, liên tục gọi xe vì dậy muộn,... rồi cuối tháng mới phát hiện đã tiêu vượt ngân sách, câu chuyện lại khác.
Điểm mấu chốt không phải là cắt toàn bộ những khoản chi để tiết kiệm. Thay vào đó, bạn có thể chia chúng thành hai nhóm: Khoản tiền thực sự giúp mua lại thời gian có giá trị, và khoản tiền chỉ xuất hiện do bản thân quá lười.
Ví dụ, trả thêm tiền để đi nhanh hơn vào một ngày có cuộc họp quan trọng có thể đáng. Nhưng nếu ngày nào cũng gọi xe chỉ vì không muốn chuẩn bị trước 10 phút thì đó có thể là một khoản chi bắt nguồn từ thói quen chưa tích cực.
Cuối cùng, bận không đồng nghĩa phải tiêu nhiều tiền. Vì thế, muốn kiểm soát chi tiêu trong những giai đoạn bận rộn, đừng hỏi: "Tháng này phải cắt khoản nào?". Thay vào đó, hãy hỏi: "Khoản tiền này đang thực sự giúp mình mua thời gian, hay chỉ là hệ quả của sự lười biếng?".
(Nguồn: The British Psychological Society)
