Cây Kơ nia là tên địa phương của một loài thực vật có tên khoa học là Irvingia malayana thuộc chi Irvingia có nguồn gốc ở châu Phi và Đông Nam Á. Ở nước ta, cây Kơ nia phân bố chủ yếu ở các tỉnh Tây Nguyên như Kon Tum, Đắk Lắk.
Tại đồng bằng, cây Kơ nia dường như hiếm gặp, thế nhưng ở thôn Hòa Mỹ (xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn, Bình Định) lại xuất hiện cây này. Cây Kơ nia mọc thành rừng, với những gốc cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
 |
Rừng cây Kơ nia bên cạnh nhà văn hóa thôn Hòa Mỹ. |
 |
Rừng Kơ nia cổ thủ nằm giữa đồng bằng ở Bình Định. |
Từ ngày xưa, người dân thôn Hòa Mỹ đã xem rừng Kơ nia là khu “rừng cấm”, bất kể ai cũng không được xâm hại. Và cho đến tận bây giờ người dân thôn Hòa Mỹ vẫn giữ quy luật bất thành văn là không được chặt phá cây.
Toàn thôn Hòa Mỹ có 3 khu vực có cây Kơ nia mọc. Tuy nhiên, nhiều nhất phải kể đến khu vực nhà văn hóa thôn, trước đây là khu đình làng.
Trải qua quá trình thời gian, sự tàn phá của thiên tai, nhân tai, số lượng cây Kơ nia cũng có phần bị giảm sút đáng kể. Theo thống kê, hiện nay chỉ còn khoảng hơn 30 cây.
 |
Những cây Kơ nia vươn mình phát triển tươi tốt. |
 |
 |
Những gốc cây có đường kính lớn, 2 người ôm không xuể. |
Ông Nguyễn Văn Cửu (65 tuổi, thôn Hòa Mỹ) cho biết, từ nhỏ ông đã thấy rừng Kơ nia cao lớn án ngữ nơi đây. Thuở sơ khai, rừng Kơ nia có tới cả trăm cây lớn nhỏ. Có những cây cao tới hàng chục mét, đường kính gốc lớn phải 2 đến 3 người ôm mới xuể. Ở địa phương, người dân thường gọi là cây cầy.
Ông Cửu kể: “Mỗi độ cây Kơ nia cho quả, bọn trẻ trong thôn thường rủ nhau trèo lên hái những quả chín vàng tươi trên ngọn, rồi dùng lực đập thật mạnh lấy phần nhân bên trong để ăn. Nhân có vị bùi, béo như hạt điều, hạt mắc ca. Những người lớn tuổi hơn thì dạo quanh gốc, nhặt những hạt rụng xuống đất đem về chôn trong vườn nhà cho tróc hết phần vỏ, lấy hạt rửa phơi khô dùng dần”.
Theo ông Phan Văn Thiệt - Trưởng Ban công tác Mặt trận thôn Hòa Mỹ, hiếm có nơi nào trên địa bàn tỉnh có rừng cây Kơ nia như thế này nên nó đã trở thành một nét độc đáo, được dân địa phương xem như là “báu vật” quyết không cho bất kỳ ai xâm hại.
Rừng cây Kơ nia không chỉ có giá trị về mặt sinh thái, mà còn mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh sâu sắc đối với người dân nơi đây. Chính quyền địa phương, người dân ra sức bảo tồn, phát triển rừng cây, nhằm gìn giữ báu vật thiên nhiên quý giá này cho các thế hệ mai sau.
 |
 |
Theo người dân địa phương, hiếm có nơi nào trên địa bàn tỉnh có rừng cây Kơ nia như thế này nên nó đã trở thành một nét độc đáo, được dân địa phương xem như là “báu vật”. |
Phó Chủ tịch UBND xã Nhơn Phúc Lê Thanh Loan cho hay, người dân địa phương luôn là chủ thể, cánh tay nối dài trong việc bảo vệ, chăm sóc, góp bảo tồn và phát huy giá trị của rừng cây Kơ nia.
Địa phương cũng thấy được những giá trị hiếm có của rừng cây, qua đó luôn tăng cường tuyên truyền, quán triệt để người dân nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của rừng Kơ nia. Đây không những được ví như “lá phổi xanh” cho thôn Hòa Mỹ mà còn là loại dược liệu quý, bởi theo y học, một số bộ phận của cây được sử dụng làm thuốc.
"Địa phương sẽ lập hồ sơ đề nghị cơ quan chức năng công nhận rừng Kơ nia là Rừng cây di sản Việt Nam và có định hướng phát triển mạnh loại hình du lịch cộng đồng tại địa phương gắn liền với rừng cây Kơ nia", ông Loan nói.
