Trong mô hình dịch vụ số phổ biến hiện nay, danh tính người dùng thường được quản lý dưới dạng "tài khoản". Người dùng chỉ có lựa chọn "đồng ý" để tiếp tục sử dụng dịch vụ, trong khi rất khó để biết dữ liệu đang được xử lý ra sao, chia sẻ cho ai, lưu trữ trong bao lâu và gần như không có khả năng thu hồi sau khi đã cấp quyền. Điều này khiến dữ liệu cá nhân bị sao chép, lưu trữ phân tán ở nhiều nơi, làm gia tăng rủi ro rò rỉ và lạm dụng thông tin.
Quyền quản lý và bảo vệ dữ liệu cá nhân đang là ưu tiên hàng đầu của người dùng trong kỷ nguyên số
ẢNH: KHƯƠNG NHA
Xu hướng của thế giới: Trao lại quyền dữ liệu cho người dùng
Trước bài toán đó, nhiều quốc gia đã chuyển hướng sang các mô hình định danh số lấy công dân làm trung tâm, cho phép cá nhân chủ động kiểm soát việc chia sẻ dữ liệu theo từng ngữ cảnh giao dịch. Liên minh châu Âu (EU) đã triển khai EUDI Wallet trong khuôn khổ eIDAS 2.0; Singapore ứng dụng OpenCerts để phát hành và xác minh chứng chỉ số; Trung Quốc thử nghiệm RealDID nhằm xác thực danh tính trong môi trường số mà không cần công khai dữ liệu cá nhân gốc.
Điểm chung của các mô hình này là sự chuyển dịch từ tư duy "thu thập và lưu trữ dữ liệu" sang "kiểm chứng thông tin khi cần thiết". Trên nền tảng đó, định danh tự chủ (Self-Sovereign Identity - SSI) được xem là hướng tiếp cận giúp giải quyết tận gốc bài toán quyền dữ liệu.
Trong bối cảnh đó, NDAKey được phát triển như một giải pháp cụ thể hóa mô hình định danh tự chủ, với mục tiêu đặt quyền kiểm soát và sử dụng dữ liệu cá nhân trở lại trong tay chính công dân.
Hướng đi của Việt Nam
NDAKey là giải pháp quản lý danh tính tự chủ, phát triển trên nền tảng blockchain NDAChain và nền tảng định danh phi tập trung NDADID. NDAChain là blockchain Layer 1 của Việt Nam, được giới thiệu bởi Trung tâm Dữ liệu Quốc gia vào đầu năm 2025.
Theo đó, NDAKey được thiết kế cho phép mỗi công dân lưu giữ, quản lý và kiểm soát toàn bộ thông tin, giấy tờ cá nhân quan trọng trên thiết bị của mình ở dạng Chứng chỉ số (Verifiable Credentials - VC) và chỉ chia sẻ những dữ liệu cần thiết trong từng ngữ cảnh cụ thể.
NDAKey chuẩn hóa vận hành theo mô hình ba vai trò:
- Issuer (Bên cấp phát): Cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phát hành VC, chịu trách nhiệm về độ tin cậy của thông tin đầu vào.
- Holder (Người dùng): Công dân lưu giữ VC trong ví danh tính và toàn quyền quyết định việc chia sẻ.
- Verifier (Bên sử dụng): Ngân hàng, bảo hiểm, y tế, giáo dục, dịch vụ công… chỉ kiểm chứng Bằng chứng số (Verifiable Presentation - VP), không thu thập hay lưu trữ dữ liệu gốc.
Với mô hình này, khi phát sinh giao dịch, người dùng không cần gửi ảnh chụp giấy tờ hay hồ sơ đầy đủ. Thay vào đó chỉ cần chủ động trình xuất Bằng chứng số (VP) phù hợp với từng yêu cầu xác minh cụ thể. Bên tiếp nhận chỉ thực hiện xác minh chữ ký số và tính toàn vẹn của bằng chứng mà không cần thu thập toàn bộ thông tin.
Mục tiêu bảo vệ danh tính cho hơn 100 triệu công dân Việt Nam
Theo ông Nguyễn Phú Dũng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần tập đoàn PILA, trong bối cảnh chuyển đổi số đang bước sang giai đoạn đòi hỏi mức độ bảo mật và tin cậy cao hơn, NDAKey là giải pháp quản lý danh tính cấp thiết, không chỉ phù hợp với cá nhân, cơ quan quản lý mà còn với toàn bộ hệ sinh thái số.
"Mô hình này trao lại quyền kiểm soát dữ liệu cho chính công dân. Người dân quyết định dữ liệu nào được chia sẻ, chia sẻ với ai và trong hoàn cảnh nào. Đây cũng là tinh thần của luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, nơi mọi hoạt động xử lý dữ liệu phải dựa trên sự đồng ý rõ ràng và minh bạch của chủ thể dữ liệu", ông Dũng nhấn mạnh.
Từ năm 2026, NDAKey được định hướng triển khai trên phạm vi toàn quốc, từng bước trở thành hạ tầng định danh số tin cậy cho người dân, doanh nghiệp và dịch vụ công. Khi giải pháp quản lý định danh tự chủ được phổ cập, mỗi công dân có thể chủ động quản lý danh tính số của mình, mỗi tổ chức giảm thiểu rủi ro dữ liệu và toàn bộ hệ sinh thái số được vận hành trên nền tảng niềm tin.
Với định hướng đó, NDAKey không chỉ là một giải pháp công nghệ, mà là bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và luật Dữ liệu, hướng tới bảo vệ dữ liệu cho hơn 100 triệu công dân Việt Nam và xây dựng một nền kinh tế số bền vững, minh bạch, lấy con người làm trung tâm.
