Năm 2008, cuộc trưng cầu dân ý tại California được thông qua với tỷ lệ sít sao 52,7% ủng hộ và 47,3% phản đối, mở đường cho dự án đường sắt cao tốc đầu tiên của Mỹ, nối San Francisco với Los Angeles trong chưa đầy 3 giờ. Khi đó, chính quyền bang kỳ vọng công trình hoàn thành vào năm 2020 với tổng vốn khoảng 33 tỷ USD.
Tuy nhiên, sau hàng loạt vụ kiện, tranh cãi chính trị, thay đổi lãnh đạo và chi phí xây dựng leo thang, tổng mức đầu tư hiện được điều chỉnh lên khoảng 126 tỷ USD, thậm chí có kịch bản lên tới 231 tỷ USD. Theo kế hoạch mới nhất, toàn tuyến khó có thể vận hành đầy đủ trước năm 2040.
Tính đến nay, Cơ quan Đường sắt cao tốc California đã chi khoảng 15 tỷ USD để giải phóng mặt bằng, mua hàng nghìn khu đất và xây dựng cầu vượt, nền đường, tường chắn cùng nhiều hạng mục bê tông trải dài khắp Thung lũng Trung tâm (Central Valley). Dự án cũng tạo ra hàng nghìn việc làm trong nhiều năm qua.
Dù vậy, báo cáo của Văn phòng Tổng thanh tra cơ quan này hồi tháng 7 cảnh báo nguồn vốn hiện có có thể cạn kiệt ngay trong năm tới nếu không tìm được thêm tài chính.
"Đây là một thảm họa", Thượng nghị sĩ bang California Catherine Blakespear phát biểu tại phiên điều trần của Ủy ban Giao thông hồi tháng 4.
Bà cho biết bản thân luôn ủng hộ phát triển đường sắt, nhưng những gì đang diễn ra khiến dự án giống như "đặt cược vào hy vọng" hơn là một kế hoạch có cơ sở chắc chắn.
Đường ray chưa có, tranh cãi đã kéo dài nhiều năm
Hiện cơ quan quản lý tập trung hoàn thiện đoạn đầu tiên nối Bakersfield với Merced, trước khi kéo dài về phía San Francisco và Los Angeles.
Đây được xem là bước đi mang tính nền tảng cho toàn bộ mạng lưới, nhưng cũng là khu vực xuất hiện nhiều ý kiến trái chiều nhất.
Các tuyến dự kiến hoàn thành năm 2033 và 2040.
Tại thành phố Shafter, nơi có khoảng 24.000 dân, tuyến đường dự kiến sẽ đi xuyên qua khu dân cư nhưng lại không có nhà ga.
Người dân lo ngại tuyến đường sắt cao tốc trên cao, được bao quanh bởi các bức tường cao khoảng 10,7 mét, sẽ chia đôi thị trấn, làm biến mất nhiều cửa hàng và phá vỡ không gian vốn yên bình.
"Chúng tôi không có nhiều cửa hàng. Nếu họ phá bỏ chúng thì còn lại gì?", Gail Alvidrez, cư dân sống lâu năm tại Shafter, chia sẻ khi dùng bữa tại một nhà hàng chỉ cách tuyến đường sắt hiện hữu một dãy phố.
Thị trưởng Chad Givens cũng cho biết Shafter là địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong số các thành phố nằm trên tuyến nhưng lại không nhận được lợi ích trực tiếp nào.
Hội đồng thành phố đã nhiều lần đề nghị bang nghiên cứu hướng tuyến khác để tránh đi qua khu dân cư.
Một khó khăn khác là việc thay đổi nhân sự liên tục trong ban quản lý dự án.
Theo ông Givens, cứ khoảng 4 đến 6 tháng lại có một lãnh đạo mới đến làm việc với chính quyền địa phương, khiến quá trình trao đổi gần như phải bắt đầu lại từ đầu.
Tuy nhiên, Giám đốc điều hành Ian Choudri phủ nhận nhận định này và cho biết cơ quan sẽ tiếp tục đối thoại với thành phố trong thời gian tới.
Nỗ lực tăng tốc
Ian Choudri được bổ nhiệm lãnh đạo dự án từ năm 2024, trở thành giám đốc điều hành thứ tư kể từ khi công trình được khởi động.
Thống đốc Gavin Newsom khi đó gọi ông là "người phù hợp nhất" để đưa dự án trở lại đúng quỹ đạo, đồng thời cam kết giấc mơ về đường sắt cao tốc tại California sẽ dần trở thành hiện thực khi bắt đầu đặt đường ray, xây dựng nhà ga và mua sắm đoàn tàu.
Theo ông Choudri, ban quản lý đã chủ động mua trước nhiều vật tư như tà vẹt bê tông, dây điện, cột điện và đá ba lát rồi tập kết tại kho, giúp các nhà thầu có thể triển khai thi công ngay khi mặt bằng sẵn sàng.
Nhờ cách làm này, tiến độ dự án được rút ngắn khoảng 2 năm rưỡi. Cơ quan quản lý kỳ vọng sẽ bắt đầu đặt những đoạn đường ray đầu tiên trước cuối năm nay - cột mốc mang tính biểu tượng sau gần 18 năm chuẩn bị.
Đoạn tuyến đầu tiên dài khoảng 275 km giữa Bakersfield và Merced dự kiến hoàn thành vào năm 2033 với tổng vốn khoảng 36 tỷ USD.
Dù giới chức thừa nhận riêng đoạn tuyến này khó có khả năng sinh lời, họ coi đây là nền móng để mở rộng mạng lưới trong tương lai.
Đoạn thi công một cây cầu thuộc dự án Đường sắt cao tốc California tại Fresno vào năm ngoái.
Tuy nhiên, không ít người dân vẫn hoài nghi.
"Không ai ở Bakersfield nói rằng họ muốn đi Merced", Joe Pearson, một người dân địa phương, nhận xét.
Chủ nhà hàng Jeinner Aviles lại nhìn thấy tiềm năng nếu toàn tuyến hoàn thành, nhưng lại hỏi: “Liệu tôi có còn sống để nhìn thấy ngày đó không?”
Bài toán vốn vẫn chưa có lời giải
Ngoài tiến độ chậm, vấn đề lớn nhất của dự án hiện nay vẫn là tài chính. Mùa hè năm ngoái, chính quyền Tổng thống Donald Trump rút 4 tỷ USD vốn liên bang với lý do dự án không đáp ứng các cam kết trong thỏa thuận tài trợ.
Để bù đắp thiếu hụt, bang California đã thông qua kế hoạch trích khoảng 1 tỷ USD mỗi năm từ chương trình mua bán quyền phát thải carbon đến năm 2045. Song số tiền này vẫn chưa đủ để bảo đảm toàn bộ dự án được triển khai.
Ban quản lý hiện tìm kiếm thêm các nhà đầu tư tư nhân. Một liên danh quốc tế, trong đó có quỹ hưu trí của bang Quebec (Canada), đang nghiên cứu khả năng tham gia tài trợ.
Trong khi đó, việc thu hồi đất vẫn tiếp tục vấp phải phản đối. Tại Bakersfield, nhiều chủ doanh nghiệp đã khởi kiện sau khi nhận được đề nghị bồi thường để xây dựng nhà ga.
Khảo sát của Politico-Citrin Center và Possibility Lab năm ngoái cho thấy gần 2/3 người dân California vẫn muốn dự án tiếp tục triển khai.
Tuy nhiên, hơn một nửa số người được hỏi tin rằng công trình khó có thể hoàn thành đúng như những gì từng được hứa hẹn khi cuộc bỏ phiếu diễn ra cách đây gần 2 thập kỷ.
Theo WSJ
if (pageSettings.allow3rd) admicroAD.unit.push(function () { admicroAD.show('admzonek1fs4xky') });
