Suốt ngày dán mắt vào màn hình, chúng ta thường bỏ qua các giác quan khác ngoài thính giác và thị giác. Thế nhưng, chúng vẫn luôn hoạt động. Khi tỉnh táo hơn, chúng ta cảm nhận được bề mặt thô ráp và nhẵn mịn của vật thể, sự cứng đờ ở vai, độ mềm mại của bánh mì.
Vào buổi sáng, chúng ta có thể cảm nhận được cảm giác tê tê của kem đánh răng, nghe và cảm nhận tiếng nước chảy trong vòi hoa sen, ngửi thấy mùi dầu gội đầu, và sau đó là hương thơm của cà phê mới pha.
Aristotle từng cho rằng con người có năm giác quan. Nhưng ông cũng tin thế giới được tạo thành từ năm yếu tố, một quan niệm ngày nay không còn được chấp nhận. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy, thực tế chúng ta có thể sở hữu hàng chục giác quan khác nhau.
Thế giới đa giác quan mà chúng ta đang sống
Hầu hết trải nghiệm của con người đều mang tính đa giác quan. Chúng ta không nhìn, nghe, ngửi hay chạm một cách tách biệt. Các giác quan diễn ra đồng thời, tạo nên một trải nghiệm thống nhất về thế giới xung quanh và về chính bản thân chúng ta.
Những gì chúng ta cảm nhận ảnh hưởng đến những gì chúng ta nhìn thấy, và ngược lại. Mùi hương trong dầu gội có thể làm thay đổi cảm nhận về kết cấu tóc. Chẳng hạn, hương hoa hồng khiến tóc có vẻ mềm mượt hơn.
Mùi hương trong sữa chua ít béo có thể khiến sản phẩm có cảm giác đậm đà và sánh hơn mà không cần thêm chất nhũ hóa. Cảm nhận về mùi trong khoang miệng, khi lan lên mũi, còn bị chi phối bởi độ nhớt của chất lỏng chúng ta đang ăn uống.
Giáo sư Charles Spence, công tác tại Phòng thí nghiệm Đa giác quan thuộc Đại học Oxford (Anh), cho biết các đồng nghiệp của ông cho rằng con người có từ 22 đến 33 giác quan.
Trong số đó có cảm giác bản thể, giúp chúng ta biết vị trí các chi mà không cần nhìn. Cảm giác thăng bằng dựa trên hệ thống tiền đình trong ống tai, kết hợp với thị giác và cảm giác bản thể.
Một ví dụ khác là cảm nhận nội tạng, cho phép chúng ta cảm nhận những thay đổi bên trong cơ thể như nhịp tim tăng hay cảm giác đói. Ngoài ra còn có cảm giác chủ động khi cử động tay chân. Ở một số bệnh nhân đột quỵ, cảm giác này có thể bị mất, khiến họ tin rằng cánh tay của mình đang bị người khác điều khiển.
Bên cạnh đó là cảm giác sở hữu. Một số bệnh nhân đột quỵ cảm thấy cánh tay của họ không thuộc về mình, dù các giác quan khác vẫn hoạt động bình thường.
Khi vị giác, khứu giác và xúc giác hòa làm một
Nhiều giác quan truyền thống thực chất là sự kết hợp của các hệ cảm nhận khác nhau. Xúc giác, chẳng hạn, bao gồm cảm giác đau, nhiệt độ, ngứa và chạm.
Khi nếm một món ăn, chúng ta đang trải nghiệm sự phối hợp của xúc giác, khứu giác và vị giác để tạo nên thứ gọi là hương vị. Vị giác chỉ cho phép chúng ta nhận biết mặn, ngọt, chua, đắng và umami.
Vậy còn bạc hà, xoài, dưa hay dâu tây? Chúng ta không có thụ thể “vị dâu” hay “vị mâm xôi” trên lưỡi. Những hương vị này không thể được giải thích bằng một công thức toán học giữa các vị cơ bản.
Chúng được cảm nhận thông qua sự phối hợp tinh vi giữa lưỡi và mũi. Khi nhai hoặc nhấp ngụm, các hợp chất tạo mùi di chuyển từ miệng lên mũi qua hầu mũi phía sau cổ họng. Khứu giác đóng góp phần lớn vào cảm nhận vị giác.
Xúc giác cũng góp phần hình thành sở thích của chúng ta, từ trứng lòng đào hay trứng chín kỹ, đến cảm giác mềm mịn, sang trọng của sô cô la.
Thị giác đôi khi cũng chịu ảnh hưởng của các giác quan khác. Khi máy bay cất cánh, bạn có thể “nhìn thấy” khoang hành khách phía trước cao hơn, dù về mặt hình ảnh mọi thứ không thay đổi. Trải nghiệm này là kết quả của sự kết hợp giữa thị giác và tín hiệu từ hệ thống tiền đình báo cho não biết rằng cơ thể đang nghiêng về phía sau.
Các giác quan đã trở thành nguồn cảm hứng nghiên cứu phong phú. Các nhà triết học, thần kinh học và tâm lý học cùng làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Giác quan thuộc Trường Nghiên cứu Cao cấp của Đại học London.
Năm 2013, trung tâm khởi động dự án “Suy nghĩ lại về các giác quan”, do Giáo sư Sir Colin Blakemore chỉ đạo. Nhóm nghiên cứu phát hiện rằng việc điều chỉnh âm thanh bước chân có thể khiến cơ thể cảm thấy nhẹ hơn hoặc nặng hơn.
Họ cũng nhận thấy các hướng dẫn âm thanh tại bảo tàng Tate Britain, khi được thiết kế như thể nhân vật trong tranh đang trò chuyện với người nghe, giúp du khách ghi nhớ nhiều chi tiết hình ảnh hơn.
Tiếng ồn máy bay cũng ảnh hưởng đến vị giác. Khi có tiếng ồn trắng, khả năng cảm nhận vị mặn, ngọt và chua giảm đi, trong khi vị umami gần như không bị ảnh hưởng. Do đó, cà chua và nước ép cà chua, vốn giàu umami, thường có vị ngon hơn khi uống trên máy bay.
Tại triển lãm tương tác “Khai mở các giác quan” tổ chức ở London, công chúng có thể trực tiếp trải nghiệm những hiện tượng này. Một thí nghiệm về ảo giác kích thước và trọng lượng cho thấy viên đá nhỏ nhất lại được cảm nhận là nặng nhất, dù tất cả có cùng khối lượng khi đặt lên cân.
Xung quanh chúng ta luôn có vô số dấu hiệu cho thấy các giác quan tinh tế đến mức nào, nếu ta chịu dừng lại để cảm nhận. Vì vậy, trong lần đi dạo hay thưởng thức bữa ăn tiếp theo, hãy dành thêm một chút thời gian để trân trọng cách các giác quan phối hợp với nhau, giúp chúng ta cảm nhận trọn vẹn thế giới.
