Chủ tịch FiinGroup kể chuyện 7 năm trước, khi ông Bolat Duisenov tiếp quản Coteccons: "Người này còn trẻ, dân tài chính thì biết gì mà làm xây dựng?"

Từ hoài nghi về ông Bolat Duisenov đến bài toán tăng trưởng 42.000 tỷ đồng

Ông Nguyễn Quang Thuân kể rằng thời điểm đó, nhiều nhà đầu tư tổ chức là khách hàng của FiinGroup băn khoăn về khả năng điều hành một doanh nghiệp xây dựng của ông Bolat, bởi vị lãnh đạo này còn trẻ và có xuất thân từ lĩnh vực tài chính.

"Ôi, người này còn trẻ, dân tài chính thì biết gì mà làm xây dựng?", ông Thuân dẫn lại lời nhận xét của các nhà đầu tư khi ấy.

Theo Chủ tịch FiinGroup, sau những biến động và quá trình tái cấu trúc khó khăn, Coteccons đã trở lại, thậm chí có quy mô lớn hơn thời kỳ hoàng kim trước đây và vẫn là một trong những doanh nghiệp đứng đầu ngành xây dựng. 

Tuy nhiên, điều đáng chú ý trong chia sẻ của ông Thuân không chỉ nằm ở sự thay đổi trong cách nhìn của nhà đầu tư đối với ông Bolat, mà còn ở những thách thức Coteccons phải giải quyết nếu muốn bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới.

Theo ông Thuân, xây dựng là ngành có biên lợi nhuận thấp và mức độ cạnh tranh cao. Vì vậy, quy mô doanh thu lớn không đồng nghĩa với hiệu quả kinh doanh tốt, càng không bảo đảm doanh nghiệp có dòng tiền khỏe mạnh.

Với một doanh nghiệp xây dựng, khả năng quản lý dự án, kiểm soát chi phí và thu hồi công nợ có thể quyết định sự khác biệt giữa tăng trưởng bền vững và việc mở rộng quy mô nhưng đồng thời gia tăng rủi ro tài chính.

Ông Thuân cho rằng trong bối cảnh thị trường có thể xuất hiện những giai đoạn khó khăn, Coteccons cần đặc biệt chú trọng chất lượng khách hàng và tính kỷ luật trong thực thi chiến lược.

"Nếu không, sang năm có thể đạt 42.000 tỷ nhưng nợ phải thu tăng thêm khoảng 10.000-15.000 tỷ thì tôi nghĩ lại khó khăn rồi", ông Thuân nói.

Theo ông Thuân, nhiều doanh nghiệp xây dựng rơi vào tình trạng vỡ nợ không hẳn vì chất lượng công trình kém, mà do năng lực quản lý dự án yếu. Công việc tồn đọng, tiến độ kéo dài, dòng tiền bị mắc kẹt và doanh nghiệp không thu được tiền đúng hạn.

Vì vậy, với Coteccons, bài toán không đơn thuần là nhận thêm nhiều dự án, mà phải lựa chọn được những dự án có chất lượng, kiểm soát tốt quá trình thực hiện và bảo đảm khả năng thu hồi công nợ.

Một hướng đi được ông Thuân nhấn mạnh là đa dạng hóa khách hàng, đặc biệt là khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Theo ông, các doanh nghiệp FDI thường có yêu cầu cao về chất lượng, tiến độ và tiêu chuẩn thực hiện dự án, nhưng cũng có thể mang lại điều kiện kinh doanh tốt hơn cho nhà thầu. Với những dự án quy mô lớn, chủ đầu tư không chỉ quan tâm đến giá chào thầu mà còn phải đánh giá khả năng tài chính, mức độ ổn định và năng lực thực hiện của nhà thầu.

Ông Thuân cho biết các doanh nghiệp quốc tế có thể thuê những tổ chức chuyên môn đánh giá, chấm điểm nhà thầu trước khi quyết định giao dự án. Với các công trình trị giá hàng tỷ USD, nguy cơ nhà thầu mất khả năng hoạt động giữa chừng là rủi ro mà chủ đầu tư không thể bỏ qua.

Điều này khiến năng lực tài chính, uy tín và khả năng quản trị trở thành những yếu tố quan trọng để Coteccons cạnh tranh trong phân khúc FDI.

Ông  cũng cho rằng xu hướng dịch chuyển đầu tư quốc tế có thể tạo thêm cơ hội cho Việt Nam. Theo quan điểm của ông, những bất ổn địa chính trị và thương mại không nhất thiết khiến dòng vốn FDI suy giảm, mà còn có thể thúc đẩy doanh nghiệp quốc tế tìm kiếm địa điểm sản xuất và đầu tư phù hợp hơn.

Thị trường mở ra cơ hội, nhưng không phải nhà thầu nào cũng trụ được

Bên cạnh khách hàng FDI, Coteccons còn có thể mở rộng sang các lĩnh vực như hạ tầng, cầu cảng và sân bay. Tuy nhiên, theo ông, cơ hội ở những thị trường này không có nghĩa doanh nghiệp nên mở rộng đồng loạt trên mọi mặt trận.

Ông kể lại một kỷ niệm khi ông Bolat từng là nhà đầu tư thiên thần vào doanh nghiệp của mình. Khi đó, ông Bolat đã đưa ra lời khuyên về việc tập trung nguồn lực để khai thác cơ hội.

"Giống như cái vòi nước, làm sao càng bóp lại thì nước càng phun nhanh. Còn cứ phun nước ở vườn cây, vòi cứ lờn vờn thì không có tốc độ", ông Thuân dẫn lại lời khuyên của ông Bolat.

Theo Chủ tịch FiinGroup, điều Coteccons cần làm là lựa chọn những lĩnh vực phù hợp với năng lực cốt lõi, tập trung vào khách hàng có chất lượng tốt và ưu tiên các dự án có khả năng thu hồi tiền rõ ràng. Đây cũng là cách để doanh nghiệp tránh rơi vào tình trạng tăng trưởng nóng nhưng chất lượng tài chính suy giảm.

Ngoài năng lực tài chính và quản trị dự án, ông Thuân cho rằng tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của Coteccons, đặc biệt khi doanh nghiệp muốn mở rộng hoạt động với khách hàng quốc tế.

Trong lĩnh vực xây dựng, trách nhiệm xã hội không chỉ nằm ở các chương trình cộng đồng mà còn liên quan trực tiếp đến điều kiện làm việc, an toàn lao động và chế độ chăm lo cho đội ngũ nhân sự. Phạm vi này bao gồm cả kỹ sư, người lao động của doanh nghiệp và nhân sự thuộc các nhà thầu phụ.

Theo ông, Coteccons đã có những hoạt động đáng ghi nhận trong việc chăm lo cho người lao động. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tiếp tục nâng cao chất lượng thực hiện, thay vì dừng lại ở các báo cáo hoặc những cam kết mang tính hình thức.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tế khi các chủ đầu tư quốc tế ngày càng quan tâm đến tiêu chuẩn công trình, quy trình vận hành và trách nhiệm của những đơn vị tham gia chuỗi cung ứng. Các chứng nhận công trình xanh như LEED hay EDGE có thể là một phần trong yêu cầu của dự án, tùy thuộc vào loại công trình và tiêu chuẩn mà chủ đầu tư lựa chọn.

Với Coteccons, phát triển bền vững vì thế không chỉ là câu chuyện hình ảnh doanh nghiệp, mà còn liên quan đến khả năng đáp ứng điều kiện của khách hàng và tham gia những phân khúc có yêu cầu cao hơn.

Ông Thuân nhận định ngành xây dựng vốn có biên lợi nhuận thấp. Với doanh thu khoảng 34.000 tỷ đồng, biên EBITDA đạt 5-7% đã là mức cao trong ngành; nếu thiếu lợi thế khác biệt, biên EBITDA có thể chỉ ở mức 3-4%, trong khi biên lợi nhuận ròng khoảng 2-3%.

Những con số này cho thấy dư địa lợi nhuận của doanh nghiệp xây dựng không lớn nếu chỉ cạnh tranh bằng giá. Muốn cải thiện hiệu quả, Coteccons cần tạo ra lợi thế về năng lực thực thi, chất lượng dịch vụ, quản trị rủi ro và khả năng tiếp cận những khách hàng sẵn sàng trả giá tốt hơn cho chất lượng.

Thị trường vốn buộc phải phát triển, Coteccons phải chuẩn bị gì?

Từ câu chuyện của Coteccons, ông Thuân mở rộng sang bài toán huy động vốn cho nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2026-2030.

Theo ông, Việt Nam cần lượng vốn rất lớn để đầu tư cơ sở hạ tầng, phát triển công nghiệp và đáp ứng tốc độ đô thị hóa. Nhu cầu vốn dài hạn không thể chỉ dựa vào hệ thống ngân hàng, bởi các ngân hàng khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu tài trợ cho những dự án quy mô lớn.

Ông lấy ví dụ trong lĩnh vực năng lượng tái tạo: một dự án điện gió có thể cần khoảng 12 năm để hoàn vốn, trong khi doanh nghiệp chỉ vay được vốn trung hạn từ 3-5 năm. Nếu không thể tái cấp vốn hoặc đảo nợ khi khoản vay đến hạn, doanh nghiệp có thể rơi vào khó khăn dù dự án đã vận hành và tạo ra dòng tiền tương đối ổn định.

Theo ông Thuân, đây là bài học về sự phù hợp giữa kỳ hạn nguồn vốn và đặc điểm của dự án. Các khoản đầu tư dài hạn cần được tài trợ bằng cấu trúc vốn phù hợp, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào những khoản vay ngắn hoặc trung hạn.

Ông cho rằng sự phát triển của thị trường vốn trong nước và quốc tế là yêu cầu khó tránh khỏi nếu Việt Nam muốn đáp ứng nhu cầu đầu tư trong những năm tới.

Ông Thuân nhấn mạnh nhà đầu tư cổ phiếu có thể kỳ vọng mức sinh lời lớn khi doanh nghiệp tăng trưởng, nhưng nhà đầu tư trái phiếu và các khoản đầu tư có thu nhập cố định thường đặc biệt quan tâm đến rủi ro mất vốn. Bởi vậy, khả năng duy trì hoạt động trong giai đoạn thị trường đi xuống là yếu tố quan trọng không kém triển vọng tăng trưởng.

Nhìn từ góc độ này, thách thức của Coteccons không chỉ là mở rộng doanh thu hay tìm kiếm thị trường mới. Doanh nghiệp còn phải chứng minh rằng mình có thể tăng trưởng mà không đánh đổi bằng chất lượng tài sản, dòng tiền và khả năng thanh toán.

Sau 7 năm kể từ khi ông Bolat Duisenov tiếp quản Coteccons, những hoài nghi ban đầu của nhà đầu tư đã có thêm một góc nhìn khác. Nhưng theo thông điệp mà ông Thuân đưa ra, giai đoạn tiếp theo sẽ không chỉ được quyết định bởi cơ hội thị trường hay một chiến lược tham vọng.

Yếu tố quyết định vẫn là khả năng thực hiện đến cùng những gì doanh nghiệp đã lựa chọn. "Tăng trưởng nhanh thì dễ lắm, nhưng tăng trưởng có chất lượng mới khó", ông Thuân nhấn mạnh.