Hệ thống thủy điện được xây dựng tại khúc uốn lớn (Great Bend) của sông Yarlung Tsangpo, con sông cao nhất thế giới, nơi dòng nước đổ xuống khoảng 2.000 mét chỉ trong 50 km. Lợi thế độ dốc hiếm có này cho phép Trung Quốc khai thác tiềm năng phát điện ước tính khoảng 300 tỷ kWh mỗi năm, gấp ba lần công suất của đập Tam Hiệp.
Theo các tài liệu và phân tích nguồn mở, dự án có thể bao gồm nhiều đập, hồ chứa và một chuỗi nhà máy thủy điện ngầm nối với nhau bằng hệ thống đường hầm xuyên núi, trải dài tới 150 km. Đây được đánh giá là một kỳ tích kỹ thuật chưa từng có tiền lệ, nhưng cũng đi kèm mức độ rủi ro cực cao.
Vườn quốc gia đất ngập nước Yani nằm ở nơi hợp lưu của sông Yarlung Tsangpo và sông Nyang, gần khu vực đang xây dựng dự án thủy điện.
Vì sao Trung Quốc quyết tâm thúc đẩy dự án này?
Bắc Kinh coi đây là dự án chiến lược phục vụ đồng thời ba mục tiêu: bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phụ thuộc vào than đá và hỗ trợ tham vọng trung hòa carbon trong bối cảnh nhu cầu điện cho xe điện và trí tuệ nhân tạo tăng mạnh.
Ngoài yếu tố năng lượng, các chuyên gia cho rằng dự án còn gắn với mục tiêu củng cố kiểm soát của Trung Quốc tại Tây Tạng và các khu vực biên giới nhạy cảm với Ấn Độ. Việc phát triển hạ tầng quy mô lớn tại Himalaya được xem là một phần trong chiến lược an ninh tổng thể của Chủ tịch Tập Cận Bình.
Khu vực Great Bend là một trong những vùng sinh thái nguyên sơ và đa dạng sinh học bậc nhất Trung Quốc, với rừng già, hẻm núi sâu nhất thế giới và nhiều loài động vật quý hiếm. Các nhà khoa học cảnh báo việc xây dựng đập và hồ chứa có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái mà tác động lâu dài vẫn chưa được đánh giá đầy đủ.
Về kỹ thuật, công trình nằm trong vùng địa chấn hoạt động mạnh, thường xuyên xảy ra động đất, sạt lở và lũ bùn do biến đổi khí hậu. Dù Trung Quốc khẳng định đã tính toán các biện pháp an toàn, giới chuyên gia cho rằng chưa có tiền lệ nào để kiểm chứng một hệ thống phức tạp như vậy trong điều kiện Himalaya.
Dự án ảnh hưởng thế nào đến người dân địa phương?
Hàng chục nghìn người, trong đó có các cộng đồng bản địa như Monpa và Lhoba, được xác nhận sẽ phải di dời để phục vụ xây dựng. Chính quyền Trung Quốc nói việc tái định cư sẽ bảo đảm đời sống và tôn trọng tín ngưỡng, nhưng các hình ảnh và chia sẻ trên mạng xã hội cho thấy sự xáo trộn lớn về văn hóa, sinh kế và ký ức gắn với quê hương.
Các tổ chức nhân quyền và học giả độc lập lo ngại dự án có thể dẫn tới mất đất canh tác, phá vỡ cấu trúc cộng đồng và làm gia tăng làn sóng lao động nhập cư, khiến người dân bản địa bị đẩy ra bên lề ngay trên chính vùng đất của mình.
Xuôi dòng, Yarlung Tsangpo trở thành sông Brahmaputra – nguồn sống của hàng chục triệu người tại Ấn Độ và Bangladesh. Giới chức Ấn Độ cảnh báo việc Trung Quốc kiểm soát dòng chảy có thể bị sử dụng như một “bom nước”, gây lũ đột ngột hoặc thiếu nước nghiêm trọng.
Trung Quốc khẳng định dự án sẽ không gây hại cho hạ lưu và hứa chia sẻ dữ liệu thủy văn trong các tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng thiếu minh bạch thông tin khiến việc đánh giá tác động gần như bất khả thi, trong khi nguy cơ chạy đua xây đập giữa hai cường quốc hạt nhân có thể đẩy rủi ro lên cao hơn nữa.
Điều gì vẫn còn là ẩn số lớn nhất?
Mặc dù Bắc Kinh tuyên bố đã nghiên cứu dự án suốt nhiều thập kỷ, phần lớn chi tiết thiết kế, cơ chế vận hành và đánh giá tác động môi trường vẫn chưa được công bố rộng rãi. Ngay cả các nhà khoa học hàng đầu cũng thừa nhận họ chỉ có thể đưa ra “phỏng đoán tốt nhất” dựa trên dữ liệu rời rạc.
Chính sự thiếu minh bạch này làm gia tăng nghi ngờ quốc tế, biến dự án từ một công trình năng lượng sạch tiềm năng thành tâm điểm tranh cãi về môi trường, nhân quyền và địa chính trị tại châu Á.
