Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ nhất, sáng 23/8, Quốc hội thảo luận dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách áp dụng cho việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an Nhân dân.
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh.
Giải trình, làm rõ vấn đề đại biểu thảo luận, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, Chính phủ thống nhất đề nghị áp dụng cơ chế, chính sách di chuyển với hai di tích đình Đông Côi và đình Tam Sơn theo Điều 2 Nghị quyết 256 của Quốc hội.
Đối với di tích đền Tân Trăn, Chính phủ sẽ chỉ đạo rà soát hiện trạng và các vấn đề liên quan đến Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, do đó chưa đưa di tích này vào dự thảo nghị quyết trình Quốc hội.
“Chính phủ đã chỉnh lý dự thảo nghị quyết của Quốc hội theo tinh thần này ”, Bộ trưởng nói. Bà nhấn mạnh, trong quá trình tổ chức thực hiện, các cơ quan chức năng phải tuân thủ quy định của pháp luật liên quan, bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của di tích.
Nguyên tắc quan trọng là phải bảo đảm công khai, minh bạch, khách quan, có tham vấn ý kiến người dân và chỉ thực hiện khi thực sự cần thiết, không còn biện pháp thay thế để bảo tồn tại chỗ; qua đó bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển theo đúng quan điểm của Đảng, Nhà nước và các quy định của pháp luật.
Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh khẳng định, việc di chuyển di tích đến địa điểm mới cần tính đến đặc điểm của các đền, đình vốn là những yếu tố truyền thống, gắn với làng, xã và cộng đồng dân cư.
“Khi cộng đồng dân cư di chuyển, các đình cũng sẽ di chuyển theo cộng đồng dân cư của đình, của làng đó. Đây là điều phù hợp. Việc di chuyển đến địa điểm mới phải được thực hiện đúng quy trình về tu bổ di tích, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích, tuân thủ các quy định của pháp luật và tiếp tục phát huy giá trị di sản ”, Bộ trưởng nói.
Theo Bộ trưởng, mục tiêu không chỉ là di chuyển địa điểm mà còn phải bảo đảm tinh thần, hồn cốt và những giá trị, mục tiêu của đình, đền gắn với làng, xã, với truyền thống văn hóa, lịch sử của các làng, xã và của dân tộc tiếp tục được phát huy tại địa điểm mới.
“Theo thẩm quyền, UBND tỉnh Bắc Ninh sẽ tổ chức thực hiện. Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn, theo sát quá trình này để bảo đảm việc thực hiện đúng quy định và các mục tiêu đã đề ra theo tinh thần của Quốc hội ”, tư lệnh ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch nói thêm.
Ủng hộ di chuyển nhưng phải kèm điều kiện chặt chẽ
Phát biểu thảo luận trước đó, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (đoàn Huế) tán thành sự cần thiết ban hành nghị quyết của Quốc hội về việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện các dự án. Tuy nhiên, theo bà, để quyết định này thực sự thuyết phục, cần nhìn nhận vấn đề từ hai phía: một bên là những công trình hạ tầng chiến lược của tương lai, bên còn lại là những di tích mang theo ký ức lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng.
Đại biểu Nguyễn Thị Sửu.
Đình Đông Côi và đình Tam Sơn đều là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh của Bắc Ninh. Trong đó, đình Đông Côi là không gian thờ phụng ba vị Thành hoàng, theo truyền thống địa phương là ba anh em họ Nguyễn có công giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Các vị được những triều đại về sau phong sắc, ban mỹ tự và được nhân dân gìn giữ hương hỏa.
“Điều đáng quý là di tích vẫn gắn bó với đời sống cộng đồng hôm nay. Đình là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội và kết nối ký ức làng quê. Đây cũng là đặc trưng của vùng Kinh Bắc, nơi hệ thống đình, chùa, lễ hội và các tư liệu sắc phong tạo nên không gian văn hóa liên tục qua nhiều thế hệ”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.
Theo bà, đình Tam Sơn cũng mang những lớp giá trị tương tự. Di tích không chỉ có kiến trúc vật thể mà còn bao gồm thần tích, sắc phong, đồ thờ, nghi lễ và ký ức cộng đồng. Những tư liệu còn lưu giữ cùng sinh hoạt tín ngưỡng tại đình cho thấy đây là thiết chế văn hóa của làng, nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
“Vì vậy, nếu phải di chuyển, chúng ta không thể cho rằng đó chỉ là việc tháo dỡ một công trình rồi dựng lại ở nơi khác ”, bà Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh.
Đại biểu cho rằng, bên cạnh yêu cầu bảo tồn những giá trị trên là quy mô và tính cấp thiết của các dự án. Tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình được xác định là một bộ phận của hệ thống hạ tầng chiến lược, cần hoàn thành đồng bộ để phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027. Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn Không quân Công an Nhân dân gắn với yêu cầu quốc phòng - an ninh.
Cơ quan thẩm tra cũng đánh giá việc hoàn thành đồng bộ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình cùng tuyến đường kết nối là nhiệm vụ cấp bách, yêu cầu tiến độ rất cao. Vì vậy, đây không phải những dự án có thể tùy tiện kéo dài tiến độ.
“Tôi cho rằng chính ở đây cần quyết định đặc cách có tầm vóc của Quốc hội. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát triển mà không làm mất đi những giá trị cốt lõi của di sản? ”, đại biểu nêu vấn đề.
Tán thành việc Quốc hội cho phép di chuyển đình Đông Côi và đình Tam Sơn, đại biểu Nguyễn Thị Sửu lưu ý cần kèm theo những điều kiện pháp lý đủ chặt chẽ.
Trước hết, Nghị quyết phải xác định rõ phạm vi chỉ gồm hai di tích này trong phạm vi dự án tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Hà Nội, không sử dụng cơ chế hướng dẫn để mở rộng thêm đối tượng. Đây cũng là hướng được cơ quan thẩm tra thống nhất.
Bên cạnh đó, việc di chuyển phải được đặt trong cơ chế đặc thù do Quốc hội quyết định tại Điều 2 Nghị quyết 256 ban hành năm 2025. Đồng thời, phải có phương án cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định, bảo đảm bảo tồn tối đa các yếu tố cấu thành và phát huy giá trị di tích sau khi di chuyển.
Đại biểu cũng đề nghị coi công khai, minh bạch và tham vấn cộng đồng là yêu cầu bắt buộc. Người dân không chỉ được biết di tích sẽ được chuyển đến đâu mà phải được tham gia vào quá trình xây dựng phương án bảo tồn đời sống văn hóa gắn với di tích.
Cùng với đó, trách nhiệm phải đi đôi với thẩm quyền. UBND tỉnh Bắc Ninh phải chịu trách nhiệm về hồ sơ khoa học, phạm vi, ranh giới, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn. Chính phủ chịu trách nhiệm chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra và xử lý những vấn đề vượt thẩm quyền.
“Một con đường có thể mở ra không gian phát triển mới; một sân bay có thể tạo động lực mới cho cả vùng; một công trình quốc phòng - an ninh có thể đáp ứng những yêu cầu chiến lược của đất nước. Nhưng một di tích khi mất đi những giá trị cốt lõi thì không dễ gì tạo dựng lại được”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.
Bà nhấn mạnh, di chuyển không có nghĩa là làm cho di tích ở một chỗ khác, mà phải là một giải pháp để di sản tiếp tục tồn tại, tiếp tục được cộng đồng nhận diện, thực hành và truyền lại.
