Khi nhắc đến sự khắc nghiệt của tự nhiên, vùng đất Amazon vĩ đại luôn biết cách cất giấu những bí mật sâu thẳm của riêng mình. Một trong những bí ẩn lớn nhất, từng làm đau đầu vô số nhà nghiên cứu, chính là loài chó tai ngắn hoang dã.
Sở hữu đôi tai nhỏ tròn đặc trưng, bộ lông sẫm màu dày dặn để chống chọi với thời tiết ẩm ướt cùng chiếc đuôi dài quét đất, sinh vật này hiếm khi xuất hiện trước ống kính đến mức giới sinh học thực địa phải đặt cho nó một biệt danh mang đầy màu sắc huyền bí: chó ma.
Trong suốt một thời gian dài, sự hiện diện của chúng tại các cánh rừng mưa nhiệt đới ở Amazon giống như một truyền thuyết được truyền miệng hơn là một thực thể sống có thể chạm tới. Thế nhưng, trải qua một chiến dịch kéo dài gần 25 năm miệt mài triển khai hệ thống bẫy ảnh phức tạp, bóng ma ấy cuối cùng đã bắt đầu bước ra ánh sáng và bộc lộ hình dáng thật sự của mình.
Bẫy ảnh giúp nhận diện: sau gần 25 năm, hệ thống bẫy ảnh đã giúp các nhà khoa học thu thập dữ liệu phong phú để chứng minh sự tồn tại và thói quen thực sự của loài chó tai ngắn (chó ma) tại vùng Amazon.
Trong một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Neotropical Biology and Conservation, các nhà khoa học đã thu thập 500 bản ghi chép tại Bolivia và phân tích 594 sự kiện bẫy ảnh độc lập trải dài từ Bolivia đến đông nam Peru. Kết quả mang lại một tin vui ngoài mong đợi: loài chó ma (Atelocynus microtis) không hề hiếm hoi đến mức sắp tuyệt chủng như những lo ngại trước đó.
Không chỉ vậy, kho dữ liệu hình ảnh đồ sộ còn đập tan một lầm tưởng kinh điển về tập tính của chúng. Thay vì là một sinh vật chỉ rình rập hoạt động về đêm để lẩn trốn nguy hiểm, chúng thực chất là những kẻ săn mồi ban ngày vô cùng chủ động. Phân tích chi tiết cho thấy có đến 72% hoạt động của loài này diễn ra vào ban ngày, đặc biệt sôi nổi từ khoảng 6 giờ sáng đến giữa trưa.
Nguyên nhân cốt lõi khiến chúng dường như "tàng hình" khỏi tầm mắt con người hoàn toàn không phải vì bóng tối, mà đơn giản là vì chúng chọn sống lẩn khuất sâu thẳm trong những khu rừng nguyên sinh tĩnh lặng, đặc biệt là vùng rừng đất cao terra firme, nơi hoàn toàn cách ly với sông ngòi và các khu định cư của con người.
Đặc tính sinh học và tập tính: đây không phải loài săn mồi ban đêm như lầm tưởng, mà 72% hoạt động diễn ra vào ban ngày. Chúng có màng chân đặc biệt, ăn tạp và sống sâu trong các khu rừng nguyên sinh đất cao (terra firme).
Hành trình để "chộp" được khoảnh khắc của loài vật này thực sự là một nỗ lực phi thường của giới khoa học. Chó tai ngắn mang một vẻ ngoài vô cùng độc đáo, không giống bất kỳ loài cáo hay chó nhà nào mà con người từng biết, với đôi chân ngắn, cái đầu to, bộ lông xám đen đến nâu đỏ và đặc biệt là màng chân - một dị biệt sinh học hiếm thấy ở các loài chó vùng Amazon để phục vụ cho chế độ ăn đa dạng gồm cá, côn trùng và đôi khi là xác thối.
Do chúng cố tình lẩn trốn con người một cách quá hoàn hảo, các nhà nghiên cứu đã phải lặn lội đặt camera ở những nơi hiểm trở nhất. Đáng chú ý, nhiều bẫy ảnh trong nghiên cứu này ban đầu được thiết kế chuyên biệt để theo dõi báo đốm, được dụ dỗ bằng những mùi hương đậm đặc như nước hoa Chanel No. 5 hay Calvin Klein Obsession. Chính sự tò mò của các loài thú ăn thịt trước những mùi hương lạ lẫm này đã khiến chúng chững lại, qua đó giúp hệ thống camera bắt được những khoảnh khắc vô giá.
Theo thời gian, toàn bộ dự án đã thu về 4.635 hình ảnh rõ nét của riêng loài chó tai ngắn. Theo nhận định của nhà khoa học Robert Wallace - tác giả chính của nghiên cứu - đây là minh chứng tuyệt vời cho sức mạnh của công nghệ viễn thám và bẫy ảnh trong công tác bảo tồn sinh học hiện đại.
Mức độ phong phú: chó ma không hiếm đến mức sắp tuyệt chủng. Mật độ của chúng vào khoảng 15 con trên 100 km vuông, đông hơn báo đốm nhưng thưa hơn mèo gấm Ocelot.
Mặc dù nghiên cứu mới đã phát hiện ra số lượng cá thể nhiều hơn mức dự kiến ban đầu - với mật độ trung bình đạt khoảng 15 con trên 100 km vuông, quy mô đông đúc hơn loài báo đốm nhưng lại thưa thớt hơn mèo gấm Ocelot - cuộc sống của loài chó ma vẫn đang đứng trước bờ vực hiểm nguy khó lường.
Hệ thống bẫy ảnh đã chứng minh một cách thuyết phục rằng chúng không hề tuyệt chủng, nhưng đồng thời cũng phơi bày một sự thật tàn khốc về không gian sống vô cùng chật hẹp. Chúng tuyệt nhiên không bao giờ xuất hiện ở các bãi biển hay thảo nguyên trống trải, mà chỉ kiên trì bám trụ vào cấu trúc rừng nguyên sinh đặc thù với vòm cây liên tục và ít bị quấy nhiễu nhất.
Trong bối cảnh hệ sinh thái Amazon đang bị tàn phá không đồng đều - rừng ngày càng trở nên thưa thớt, bị phân mảnh mạnh mẽ và dễ dàng bị các thợ săn, lâm tặc cùng các vụ hỏa hoạn xâm nhập - nơi ẩn náu cuối cùng của loài chó ma đang phải gánh chịu những áp lực nặng nề chưa từng có.
Việc các nhà khoa học không ghi nhận được bất kỳ một cá thể nào bên ngoài các khu vực bảo tồn được quản lý nghiêm ngặt chính là một minh chứng đanh thép cho sự dễ tổn thương của chúng. Sinh mệnh của sinh vật mang đậm màu sắc thần thoại này giờ đây phụ thuộc hoàn toàn vào chiến lược bảo vệ quyết liệt các vòm rừng Amazon, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc duy trì hiệu quả các khu bảo tồn quốc gia và công tác quản lý phát triển bền vững trên chính vùng lãnh thổ thiêng liêng của các cộng đồng người bản địa.
