Bán khống cổ phiếu là gì? Cách thức và rủi ro

Bán khống (short selling) là một chiến lược đầu tư cho phép sinh lời từ việc giá tài sản giảm. Thực chất, đây là hoạt động bán một loại tài sản (như cổ phiếu, trái phiếu) mà người bán không sở hữu tại thời điểm giao dịch. Nhà đầu tư thực hiện bằng cách mượn chứng khoán từ tài khoản của nhà môi giới hoặc người khác để bán khi dự đoán giá giảm, sau đó mua lại với giá thấp hơn trong tương lai để trả lại và hưởng lợi từ sự chênh lệch giá.

Hiện nay, cơ chế bán khống tại Việt Nam được phân chia rõ rệt giữa các thị trường:

• Thị trường chứng khoán cơ sở: Đến nay, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chưa cho phép áp dụng hình thức giao dịch bán khống chính thức. Một số nhà đầu tư có thể thực hiện "lách luật" thông qua vay mượn cá nhân ("bán nhờ trên tài khoản người khác"), nhưng phương thức này rất phức tạp và không phổ biến. Tuy nhiên, có thông tin cho thấy cơ quan quản lý đang nghiên cứu để có thể cho phép bán khống có kiểm soát trên thị trường cơ sở sớm nhất từ năm 2026.
• Thị trường chứng khoán phái sinh: Đây là nơi nhà đầu tư có thể thực hiện bán khống một cách hợp pháp thông qua phương thức giao dịch hai chiều. Nhà đầu tư có thể bán các hợp đồng tương lai (ví dụ chỉ số VN30) dù không sở hữu cổ phiếu cơ sở, miễn là có đủ tiền ký quỹ theo quy định.

• Lợi nhuận: Được tạo ra từ sự chênh lệch giữa giá bán ban đầu (giá cao) và giá mua lại (giá thấp) trừ đi các chi phí giao dịch.
• Rủi ro:
  • Thua lỗ vô hạn: Khác với việc mua cổ phiếu (lỗ tối đa là mất hết vốn), khi bán khống, nếu giá cổ phiếu tăng thay vì giảm, nhà đầu tư phải mua lại với giá cao hơn. Vì giá cổ phiếu có thể tăng không giới hạn nên khoản lỗ cũng có thể là vô hạn.
  • Hiện tượng "Ép mua" (Short Squeeze): Xảy ra khi giá tăng nhanh, buộc những người bán khống phải mua lại để cắt lỗ, hành động này vô tình lại càng đẩy giá tăng cao hơn nữa.
  • Rủi ro thanh khoản và đòn bẩy: Nhà đầu tư có thể gặp khó khăn khi tìm người bán để mua lại cổ phiếu trong thị trường biến động mạnh. Việc sử dụng đòn bẩy cũng khiến rủi ro thua lỗ lớn hơn nếu thị trường đi ngược dự đoán.

Để thực hiện bán khống, nhà đầu tư cần đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

• Phải có tài khoản ký quỹ và có tài sản thế chấp (tiền mặt hoặc vốn cổ phần) làm tài sản đảm bảo cho khoản vay.
• Duy trì tỷ lệ ký quỹ theo quy định của công ty chứng khoán (thường tối thiểu là 25%) trong suốt thời gian nắm giữ vị thế.
• Đối với phái sinh, nhà đầu tư phải đảm bảo có đủ tiền ký quỹ ban đầu theo yêu cầu của sàn giao dịch.

Nhà đầu tư cần cân nhắc các loại chi phí sau để xác định hiệu quả lợi nhuận:

• Lãi suất vay: Phải trả lãi cho số cổ phiếu đã mượn hoặc số tiền vay ký quỹ, tính theo ngày.
• Phí giao dịch và hoa hồng: Bao gồm phí trả cho công ty chứng khoán, thuế và các khoản phí phát sinh khác.
• Lãi suất gia hạn: Nếu thời gian giữ vị thế quá lâu hoặc không thanh toán đúng hạn, nhà đầu tư có thể phải chịu lãi suất cao hơn (từ 150-200% lãi suất thông thường).

Các chiến lược phổ biến bao gồm:

• Tìm kiếm lợi nhuận (Speculation): Tận dụng khi thị trường tăng nóng, bong bóng tài sản hoặc khi nắm bắt được thông tin tiêu cực về doanh nghiệp có thể khiến giá sụt giảm sâu trong tương lai.
• Phòng vệ danh mục (Hedging): Đây là công cụ quan trọng cho các nhà đầu tư chuyên nghiệp để giảm thiểu rủi ro ngắn hạn. Khi thị trường có dấu hiệu đi xuống, thay vì bán tháo cổ phiếu cơ sở đang nắm giữ dài hạn, nhà đầu tư bán hợp đồng tương lai VN30 để phần lãi từ phái sinh bù đắp cho phần lỗ của danh mục cơ sở.
• Cắt lỗ và Kỷ luật: Chiến lược này đòi hỏi nhà đầu tư phải am hiểu phân tích kỹ thuật, nắm rõ các nguyên tắc cắt lỗ và có tính kỷ luật cao vì đây là công cụ "dao hai lưỡi".