Áp lực giải ngân hơn 1 triệu tỷ đồng: Hai nguyên nhân lớn nhất khiến dòng vốn ách tắc

Năm 2026 đánh dấu cột mốc lịch sử khi tổng kế hoạch đầu tư công được Quốc hội giao đạt mức 1,08 triệu tỷ đồng, tăng khoảng 175 nghìn tỷ đồng so với năm trước đó. Tính đến nay, Thủ tướng Chính phủ đã giao chi tiết 1,01 triệu tỷ đồng, hiện còn khoảng 7,4% vốn chưa được phân bổ.

Theo báo cáo từ Bộ Tài chính, tính đến hết tháng 5, tỷ lệ phân bổ chi tiết đã đạt 97,8% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 22,7 nghìn tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết tại 12 bộ, cơ quan trung ương và 12 địa phương, do đang hoàn thiện thủ tục đầu tư hoặc điều chỉnh phân bổ sang các đơn vị có nhu cầu sử dụng.

Luỹ kế giải ngân đến hết tháng 5 đạt 219 nghìn tỷ đồng, tương đương 21,6% kế hoạch Thủ tướng giao. So với cùng kỳ năm 2025, kết quả giải ngân tương đương về tỷ lệ nhưng tăng 34.800 tỷ đồng về giá trị tuyệt đối.

Đánh giá về kết quả giải ngân 5 tháng đầu năm tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam VIF 2026 Summer Summit do VietnamBiz và Việt Nam Mới tổ chức chiều 11/6, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, Đại biểu Quốc hội khóa XVI nói: "Tôi rất chia sẻ với quyết tâm của Thủ tướng về mục tiêu giải ngân 100%. Tuy nhiên, từ thực tiễn và áp lực của mục tiêu này, đây là nhiệm vụ rất thách thức".

Hai rào cản lớn với giải ngân vốn đầu tư công

Theo TS. Phan Đức Hiếu, có nhiều nguyên nhân dẫn tới chậm giải ngân và khi đi xuống thực tế, mỗi dự án có quy mô khác nhau, nằm ở địa phương khác nhau và có bối cảnh khác nhau.

Ví dụ trong công tác giải phóng mặt bằng, cùng một khung chính sách nhưng tốc độ triển khai giữa các địa phương có thể rất khác nhau do dữ liệu đất đai khác nhau.

Điều này khiến quá trình kiểm đếm, bồi thường, hỗ trợ tái định cư và giải phóng mặt bằng không giống nhau. Mỗi dự án ở một khu vực, địa điểm khác nhau cũng có tính chất phức tạp riêng. Đôi khi chỉ là những lỗi rất nhỏ, chưa hẳn xuất phát từ chính sách, người thực thi hay tâm lý e ngại trách nhiệm, TS. Hiếu nói.

Ông cho biết trong thời gian qua, Ủy ban Kinh tế đã đi xuống một số địa phương để tìm hiểu các khó khăn, vướng mắc mà địa phương không tự tháo gỡ được, cần xử lý ở cấp Chính phủ hoặc Quốc hội.

Có hai lý do đang làm chậm nhịp tiến độ dự án. Thứ nhất là sự sẵn có của nguồn nguyên vật liệu san lấp, các mỏ, thậm chí là mỏ đất thông thường.

"Không phải địa phương nào cũng đáp ứng được và ảnh hưởng lớn đến tiến độ. Một số địa phương có cơ chế đặc thù có thể giải quyết được vấn đề nguồn nguyên vật liệu này. Vì vậy,  Chính phủ có thể nghiên cứu sớm áp dụng cơ chế đặc thù đó cho tất cả địa phương", TS. Hiếu cho hay.

Cơ chế này không hẳn đặc thù vì tính chất riêng của một địa phương mà là cơ chế đặc thù để đẩy nhanh giải ngân các dự án đầu tư nói chung, có thể xem xét áp dụng rộng rãi để giải quyết nguồn nguyên vật liệu.

Thứ hai là tăng giá nguyên vật liệu. Việc tăng giá có nhiều nguyên nhân, từ nguyên vật liệu nhập khẩu đến nguyên vật liệu trong nước, có thể do khan hiếm hoặc các yếu tố khác. Mong muốn của các nhà đầu tư là Nhà nước chia sẻ một phần chi phí tăng thêm này, đặc biệt với các gói thầu đơn giá cố định hoặc gói thầu trọn gói. Với các gói thầu khác, mức độ và tần suất điều chỉnh đơn giá cần kịp thời hơn, phù hợp hơn với diễn biến thực tế và từng địa phương.

"Đây là hai trong số các kiến nghị tôi ghi nhận được và là những vấn đề địa phương khó tự giải quyết. Tôi rất mong Chính phủ xem xét tháo gỡ hai điểm này, bởi nếu làm được có thể góp phần thúc đẩy giải ngân đầu tư công", TS. Hiếu nhấn mạnh.

Giải ngân đầu tư công được 95% đã là cú hích lớn

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng năm ngoái chúng ta cũng đặt mục tiêu phấn đấu 100%. Đến hết 12 tháng, tỷ lệ giải ngân chưa đạt 90% nhưng tính thêm tháng thứ 13 thì lên 98% - đây là con số kỷ lục.

Năm nay, mục tiêu giải ngân 100% rất thách thức vì quy mô đầu tư công hơn 1 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, nếu giải ngân được 95% thì cũng là một cú hích rất tốt cho nền kinh tế.

Trong kịch bản này, đầu tư công vẫn tăng 18,5% so với năm 2025. Năm ngoái mức tăng đã rất cao, trên 30% nhưng với quy mô hiện nay, việc duy trì tốc độ tăng 18,5% là trong tầm tay, ông Thành dự báo.

Theo chuyên gia, một thuận lợi của các dự án năm nay là một số dự án đã ở giai đoạn nước rút, không còn vướng nhiều ở khâu giải phóng mặt bằng mà chuyển sang giai đoạn cuối như lắp đặt máy móc thiết bị và triển khai. Rủi ro ở giai đoạn này chủ yếu nằm ở hồ sơ, sổ sách và khả năng phát sinh tranh chấp giữa chủ đầu tư với nhà thầu.

Yếu tố lớn nhất là câu chuyện vượt dự toán. Các nhà thầu đều yêu cầu điều chỉnh chi phí đầu tư, tổng mức đầu tư do chi phí vật liệu xây dựng, mua sắm máy móc thiết bị tăng. Vì vậy, tính linh hoạt và khả năng thích ứng của các cơ quan chủ quản, bộ ngành, địa phương rất quan trọng, nhằm phân cấp cho chủ đầu tư để không phải chờ đợi, có thể điều chỉnh và cân đối lại nguồn vốn.

Ông cũng nhấn mạnh, ngoài việc linh hoạt trong điều hành cũng cần tăng kỷ luật điều chuyển vốn. Những dự án nào đang trì trệ, khó khăn thì điều chuyển vốn sang dự án khác có khả năng triển khai tốt hơn.

Điều này cũng tạo tiền lệ tốt trong bối cảnh phải điều chỉnh tăng vốn. Nếu làm được, trong một thế giới đầy biến động, đầu tư công của Việt Nam vẫn là yếu tố khá ổn định và chắc chắn, chuyên gia phân tích.