Thịt lợn giữ một vị trí đặc biệt trong khẩu phần ăn của người Trung Quốc. Từng có thời, đây là biểu tượng của cuộc sống đủ đầy; chữ “gia” (家) trong tiếng Trung vốn được cấu thành từ hình ảnh một con lợn dưới mái nhà. Tầm quan trọng của thịt lợn lớn đến mức chính phủ Trung Quốc duy trì cả kho dự trữ thịt lợn đông lạnh chiến lược, trong khi truyền thông luôn dày đặc tin tức về những biến động của ngành này.
Dư thừa
Trong một thập kỷ qua, ngành chăn nuôi lợn liên tục trải qua những chu kỳ thăng trầm. Giai đoạn 2018–2019, dịch tả lợn châu Phi quét qua đã tàn phá đàn lợn, khiến nhiều trang trại nhỏ lẻ gần như bị xóa sổ, giá thịt lợn tăng vọt. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian, ngành này đã phục hồi mạnh mẽ.
Điều đáng lo hiện nay lại là sự phục hồi… quá tốt. Các phương thức chăn nuôi ngày càng hiệu quả giúp sản lượng tăng nhanh, trong khi nhu cầu tiêu thụ lại có dấu hiệu chững lại.
Câu chuyện lúc này không còn là thiếu hụt, mà là dư thừa công suất. Shi Ruiqing, một tiểu thương bán thịt tại chợ ở Bắc Kinh, cho biết thời nhỏ, chị chỉ được ăn thịt lợn vào những dịp đặc biệt. Còn hiện nay, giá rẻ đến mức người dân có thể ăn bất cứ lúc nào.
Nguồn cung dư thừa đã kéo giá lợn hơi xuống mức thấp nhất trong 15 năm vào tháng 3 vừa qua. Nhiều nông hộ đang lỗ hơn 300 nhân dân tệ (khoảng 1 triệu đồng) cho mỗi con lợn.
Một phần nguyên nhân đến từ việc nhiều người chăn nuôi ồ ạt mở rộng sản xuất nhằm giành thị phần trong một thị trường đang thu hẹp. Đồng thời, các doanh nghiệp lớn đã “cứu nguy” trong giai đoạn khó khăn bằng cách chuyển sang mô hình chăn nuôi hiện đại, tập trung đàn lợn trong các cơ sở khép kín, giúp hạn chế rủi ro dịch bệnh.
Những trang trại kiểu mới này là minh chứng cho nông nghiệp công nghiệp hóa quy mô lớn (dù gây nhiều tranh cãi về phúc lợi động vật). Hàng chục nghìn con lợn được nuôi trong các tòa nhà bê tông nhiều tầng; có trang trại ở tỉnh Hồ Bắc cao tới 26 tầng. Năm ngoái, Trung Quốc sản xuất kỷ lục 59 triệu tấn thịt lợn, chiếm khoảng một nửa sản lượng toàn cầu và cao hơn 40% so với năm 2020.
Tuy nhiên, lượng cung này có thể đã vượt quá nhu cầu. Năm 2024, mỗi người Trung Quốc tiêu thụ trung bình 28 kg thịt lợn, giảm 2 kg so với năm trước đó. Ngày càng nhiều người trung lưu cho rằng thịt lợn kém lành mạnh hơn so với thịt gà hoặc hải sản.
Để hỗ trợ giá, chính phủ đã cắt giảm trợ cấp, yêu cầu doanh nghiệp tiêu hủy bớt đàn lợn và tăng mua vào cho kho dự trữ, nhưng hiệu quả còn hạn chế. Trước áp lực lợi nhuận suy giảm, một số doanh nghiệp lớn bắt đầu tìm hướng đi mới. Muyuan Foodstuff, nhà sản xuất thịt lợn lớn nhất Trung Quốc, đang lên kế hoạch “xuất khẩu” mô hình chăn nuôi của mình ra nước ngoài. Năm ngoái, công ty này công bố dự án xây dựng trang trại cao tầng đầu tiên tại Việt Nam, với công suất nuôi tới 1,6 triệu con lợn mỗi năm.
Nghịch lý
Theo các chuyên gia, Trung Quốc đang trải qua một nghịch lý: càng hiện đại hóa chăn nuôi, thị trường thịt lợn lại càng dễ rơi vào vòng xoáy dư cung - giá giảm - thua lỗ. Trong câu chuyện này, mô hình “chung cư nuôi lợn” - ám chỉ các trang trại lợn nhiều tầng, vận hành kiểu nhà máy không chỉ là tác nhân, mà còn là một biểu tượng rõ rệt cho cách Trung Quốc bơm mạnh nguồn cung theo logic quy mô, trong khi nhu cầu tiêu thụ đã chậm lại.
Sau cú sốc dịch tả lợn châu Phi làm ngành chăn nuôi lao đao những năm trước, ưu tiên số một của Bắc Kinh là an ninh thực phẩm và ổn định giá thịt. Điều đó thúc đẩy quá trình thay thế các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ bằng các tổ hợp nuôi công nghiệp, kín, có kiểm soát dịch bệnh tốt hơn. Các tòa nhà nuôi lợn nhiều tầng ra đời trong bối cảnh này nhằm tiết kiệm đất, quản trị theo quy trình, tự động hóa cho ăn - thông gió - xử lý chất thải, và đặc biệt là tăng khả năng “khóa chặt” an toàn sinh học. Trung bình có khoảng 500.000 con mỗi cơ sở.
Ông Yang Hanchun, Phó viện trưởng Trường Thú y (Đại học Nông nghiệp Trung Quốc), nhận định trên nhật báo kinh tế Jingji Ribao rằng các hộ nhỏ lẻ không thể cùng lúc hiện đại hóa phòng dịch và quản lý. Theo kênh tài chính Cailianshe, giai đoạn 2019-2020, khoảng 4 triệu hộ nuôi nhỏ rời ngành mỗi năm, trong khi các tập đoàn công nghiệp ồ ạt xây “chung cư nuôi lợn” để nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường.
Trang trại lợn lớn nhất nước nằm ở Nam Dương, tỉnh Hà Nam, với 21 tòa nhà sáu tầng, nuôi 84.000 con. Trang trại ở Ngạc Châu, tỉnh Hồ Bắc, với hai tháp 26 tầng cũng chứa tới 600.000 con lợn. Chất thải từ các cơ sở này được tận dụng để cung cấp năng lượng cho nhà máy xi măng lân cận.
Đặc biệt, các trang trại có hệ thống thông gió, sưởi ấm, giám sát sức khỏe, cho ăn và xử lý chất thải tự động hóa hoàn toàn. Bác sĩ thú y tập sự được tuyển dụng, sinh sống ngay tại ký túc xá. Công nhân chăn nuôi và khử trùng nhận mức lương tương đương 700-1.300 USD mỗi tháng.
Tuy nhiên, vấn đề là khi mô hình nhà máy được nhân rộng, đường cung “phình” ra nhanh hơn tốc độ hấp thụ của thị trường. Reuters mô tả các doanh nghiệp nông nghiệp lớn đã hiện đại hóa và mở rộng đàn nhanh đến mức giá lợn hơi lao dốc khi nhu cầu yếu đi, khiến thua lỗ và áp lực nợ tăng.
Nếu nhìn theo cơ chế thị trường, đây là vòng lặp quen thuộc của ngành hàng hóa: lúc giá tốt thì đầu tư ồ ạt; khi năng lực mới đi vào vận hành đồng loạt thì thị trường bị “ngập hàng”.
Nguồn cung dư thừa còn do tình trạng vỗ béo lần hai - chiến thuật đầu cơ của các trại nhỏ. Thay vì tái đàn bằng con giống, họ mua lợn đã đến tuổi xuất chuồng từ các doanh nghiệp lớn, nuôi thêm vài tháng để tăng trọng lượng 40-50 kg.
“Việc này có thể dẫn tới thiếu hụt ngắn hạn rồi lại dư thừa, khiến giá biến động mạnh và làm thị trường bất ổn”, Pan Chenjun, chuyên gia phân tích tại Rabobank nhận định.
Cơ quan quản lý cũng lo ngại tình trạng này làm lãng phí thức ăn, đi ngược chủ trương giảm phụ thuộc vào ngũ cốc nhập khẩu. “Lợn đạt hiệu quả kinh tế cao nhất ở mức khoảng 120 kg. Vượt ngưỡng đó, chúng ăn nhiều nhưng tăng trọng ít đi”, Pan nói.
Hiện, nhu cầu tiêu thụ không còn tăng như trước. Reuters dẫn ý kiến của một nhà nghiên cứu thuộc hệ thống nghiên cứu nông nghiệp Trung Quốc rằng tiêu thụ thịt lợn đã “chạm trần”, khó tăng thêm trong ngắn hạn. Bối cảnh kinh tế chậm lại cũng kéo sức mua đi xuống, tạo ra khoảng cách cung–cầu.
Khi dư cung xuất hiện, hệ quả lan sang nhiều tầng nấc: giá lợn giảm, biên lợi nhuận mỏng, doanh nghiệp gồng nợ; hộ nuôi nhỏ dễ bị loại khỏi cuộc chơi; còn với kinh tế vĩ mô, giá thịt lợn giảm lại tác động đến rổ CPI (thịt lợn là mặt hàng cực nhạy trong lạm phát Trung Quốc). Financial Times từng chỉ ra giá thịt lợn giảm sâu đã góp phần tạo áp lực giảm phát trong giai đoạn 2023–đầu 2024.
Theo: The Economist, Le Monde, Reuters
