Các trợ lý AI như ChatGPT hay Gemini đang trở thành trung gian mặc định giữa người dùng và Internet. Người dùng hỏi AI mọi thứ, từ cách sửa máy rửa bát đến viết email khó. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất là AI có thể nghe rất hữu ích ngay cả khi nó đang nói sai.
AI không "biết" sự việc theo cách con người hiểu. Nó chỉ dự đoán câu trả lời dựa trên khuôn mẫu dữ liệu. Do đó, nó có thể xuất sắc trong việc tóm tắt nhưng lại sai lệch hoàn toàn về các chi tiết cơ bản như ngày tháng, trích dẫn hay kiến thức y khoa.
Nguy hiểm hơn, sự phản hồi tức thì và giọng điệu thân thiện, không phán xét của chatbot tạo ra "bẫy niềm tin", khiến não bộ người dùng tiếp nhận thông tin mà thiếu sự đề phòng.
Để sử dụng AI có trách nhiệm, hãy áp dụng 5 quy tắc sau:
1. Dùng AI để tạo cấu trúc, không phải tìm chân lý
AI rất giỏi trong việc sắp xếp những suy nghĩ lộn xộn thành văn bản có hệ thống. Hãy dùng nó để lập dàn ý, tạo danh sách kiểm tra (checklist), tóm tắt ghi chú hoặc lên lịch trình du lịch.
Tuy nhiên, đừng coi AI là nguồn chân lý cuối cùng. Nguyên tắc đơn giản: Nếu một sai sót có thể khiến bạn mất tiền, ảnh hưởng sức khỏe, uy tín hoặc các mối quan hệ, hãy luôn kiểm chứng lại thông tin.
2. Yêu cầu AI "trình bày bài giải"
Một trong những cách tốt nhất để giảm thiểu ảo giác (hallucinations - việc AI tự bịa ra thông tin) là buộc nó phải minh bạch. Hãy sử dụng các câu lệnh (prompts) như: "Bạn đang dựa trên những giả định nào", "Liệt kê các nguồn thông tin cho câu trả lời này", "Đưa ra câu trả lời kèm theo mức độ không chắc chắn".
Ngay cả khi không thể trích dẫn hoàn hảo, AI thường sẽ tiết lộ khi nó đang "đoán mò".
3. Coi kết quả chỉ là bản nháp đầu tiên
AI có thể giúp bạn đi được hơn nửa chặng đường rất nhanh, nhưng phần còn lại cần sự can thiệp của con người về ngữ cảnh, gu thẩm mỹ và độ chính xác. Điều này đặc biệt đúng với đơn xin việc, bài tập, đánh giá hiệu suất hay các email nhạy cảm. Người dùng thông minh không nhờ AI suy nghĩ thay, mà dùng nó để suy nghĩ nhanh hơn.
4. Không giao phó quyền phán xét
AI có thể giúp cân nhắc các lựa chọn hoặc phân tích ưu nhược điểm, nhưng nó không nên là người đưa ra quyết định cuối cùng. Nếu bạn thấy mình đang nghĩ "AI bảo đây là lựa chọn tốt nhất nên tôi sẽ làm theo" hoặc "AI khuyên tôi nên nghỉ việc", hãy dừng lại. Đó không phải là năng suất, đó là sự "ủy quyền cảm xúc" đầy rủi ro.
5. Bảo mật thông tin cá nhân tuyệt đối
Vì giao diện chatbot tạo cảm giác an toàn, người dùng thường dễ dàng chia sẻ thông tin quá mức. Để giảm thiểu rủi ro, tuyệt đối không nhập các thông tin sau vào chatbot: số tài khoản, mật khẩu, chi tiết hồ sơ bệnh án, thông tin pháp lý riêng tư.
Những "vùng cấm" khi dùng AI
Trong một số trường hợp, hãy chỉ coi AI là công cụ động não (brainstorming), tuyệt đối không dùng làm chuyên gia tư vấn. Trong y tế, không sử dụng chatbot để chẩn đoán hay kê đơn; không tin tưởng AI trong tư vấn hợp đồng hay tranh chấp; không dùng AI để quyết định đầu tư hay xử lý thuế.
Tương lai của AI không chỉ nằm ở các mô hình thông minh hơn, mà ở cách người dùng ra quyết định khôn ngoan hơn. Hãy tin vào quy trình kiểm chứng, đừng tin vào "tính cách" của chatbot.
(Theo Tom's Guide)
