Gia Cát Lượng, tự Khổng Minh, hiệu Ngọa Long, được xem là một trong những khai quốc công thần kiệt xuất, nhà chính trị, quân sự và ngoại giao lỗi lạc trong lịch sử Trung Quốc. Ông thường được tôn vinh như biểu tượng của trí tuệ siêu việt và hình mẫu của bậc trung thần tận tụy, tài đức vẹn toàn.
Tuy nhiên theo Sohu, phía sau hình tượng gần như hoàn mỹ ấy, cuộc đời Gia Cát Lượng vẫn phạm những sai lầm nghiêm trọng. Chính những sai lầm này cũng là nguyên nhân góp phần làm Thục quốc dần suy yếu và đi đến diệt vong, đồng thời trở thành nỗi tiếc nuối lớn nhất trong sự nghiệp của vị quân sư nổi tiếng.
1. Tin tưởng sai người
Trước khi qua đời, Lưu Bị gửi gắm con trai là Lưu Thiện cho Gia Cát Lượng, đồng thời để lại lời căn dặn nổi tiếng: không nên trọng dụng Mã Tắc.
Trong mắt Lưu Bị, Mã Tắc chỉ giỏi biện luận, thiếu kinh nghiệm thực chiến và không phù hợp với trọng trách cầm quân. Tuy nhiên, Gia Cát Lượng lại đánh giá cao tài năng lý luận của người này. Hơn nữa, trước khi mất, người bạn thân của ông là Mã Lương cũng từng nhờ cậy chăm sóc em trai, khiến Gia Cát Lượng càng thêm tin tưởng và dốc lòng bồi dưỡng Mã Tắc.
Sai lầm mang tính quyết định xảy ra khi Gia Cát Lượng giao cho Mã Tắc trấn giữ Nhai Đình - vị trí chiến lược then chốt trong cuộc Bắc phạt. Đây lại chính là lần đầu tiên Mã Tắc trực tiếp chỉ huy chiến trận.
Thiếu kinh nghiệm thực tế nhưng nóng lòng lập công, Mã Tắc đã khinh địch, đưa quân đóng sai vị trí chiến lược, khiến Nhai Đình thất thủ. Thất bại này trở thành nguyên nhân trực tiếp khiến cuộc Bắc phạt đầu tiên của Thục Hán tan vỡ.
Sau khi Mã Tắc bại trận trở về, Gia Cát Lượng buộc phải hạ lệnh xử chém để giữ nghiêm quân kỷ. Tương truyền, ông rơi lệ khi ký lệnh, tự nhận trách nhiệm vì đã không nghe theo lời căn dặn của Lưu Bị. Đây cũng là một trong những quyết định khiến ông day dứt suốt đời.
2. Lựa chọn người kế thừa gây tranh cãi
Một sai lầm khác thường được hậu thế nhắc đến là việc Gia Cát Lượng lựa chọn Khương Duy làm người kế tục sự nghiệp sau khi mình qua đời.
Khương Duy, tự Bá Ước, vốn là tướng bên phe Tào Ngụy nhưng lâm vào cảnh thất thế, buộc phải đầu quân cho Gia Cát Lượng. Nhận thấy tài năng quân sự của Khương Duy, Gia Cát Lượng hết sức trọng dụng, nhanh chóng được sắc phong lên Phụng Nghĩa tướng quân, làm Dương Đình Hầu đến sớm thăng cấp làm Trung giám quân, dẫn đầu đại quân chinh phạt phía tây.
Sau khi Gia Cát Lượng qua đời, Khương Duy trở thành nhân vật nắm giữ trọng trách quân sự của Thục Hán và tiếp tục con đường Bắc phạt nhằm phục hưng quốc gia. Tuy nhiên, điểm hạn chế của Khương Duy là thiên về quân sự, thiếu tầm nhìn cân bằng giữa chiến tranh và phát triển quốc lực.
Trong khoảng hơn một thập kỷ cầm quyền quân sự, ông liên tiếp phát động nhiều chiến dịch - một lần Nam chinh và sáu lần Bắc phạt - khiến quốc lực Thục Hán vốn đã yếu lại càng suy kiệt. Nhân lực hao tổn, tài chính cạn kiệt, đất nước rơi vào trạng thái chiến tranh kéo dài, trở thành một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Thục Hán nhanh chóng đi đến diệt vong.
3. Nhìn lầm Ngụy Diên
Ngụy Diên là một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất của Thục Hán, từng được Lưu Bị tin tưởng giao trọng trách trấn thủ Hán Trung - vị trí chiến lược sống còn. Trong suốt 15 năm, dưới sự chỉ huy của ông, quân Tào Ngụy không thể đột phá phòng tuyến này, cho thấy năng lực quân sự vượt trội.
Tuy vậy, Ngụy Diên lại chưa bao giờ nhận được sự tín nhiệm hoàn toàn từ Gia Cát Lượng. Những kế sách táo bạo do Ngụy Diên đề xuất thường bị ông bác bỏ. Không những vậy, Gia Cát Lượng còn luôn nghi ngờ rằng Ngụy Diên là người có ý đồ tạo phản nên luôn phòng bị, không giao cho Ngụy Diên giải quyết những vấn đề chính sự quan trọng.
Trước khi qua đời, Gia Cát Lượng giao binh quyền cho Dương Nghi - người vốn có mâu thuẫn sâu sắc với Ngụy Diên - đồng thời để lại mật lệnh xử lý tình huống liên quan đến vị tướng này khi cần thiết. Khi đại quân rút lui sau cái chết của Gia Cát Lượng, bất đồng giữa hai bên bùng phát, dẫn đến xung đột quân sự. Kết cục, Ngụy Diên bị giết và sau đó bị kết tội mưu phản, gia tộc cũng chịu liên lụy.
