Cuối tháng 4/2026, Tòa án Magistrates ở thị trấn Lobatse, cách thủ đô Gaborone khoảng 70km về phía Nam, đã triệu tập hai bị cáo: Pedro Justo (47 tuổi, quốc tịch Nam Phi) và Isaac Mogale (44 tuổi, quốc tịch Botswana).
Cả hai bị buộc tội "bán các vật phẩm được cho là đá quý khi chưa được cấp phép" theo Mục 6 của Đạo luật Đá quý và Bán đá quý - bộ luật nghiêm ngặt bậc nhất trong lĩnh vực kinh doanh kim cương.
Vụ việc xảy ra từ ngày 12/2 tại khách sạn Cumberland của Lobatse. Justo và Mogale đã chào bán 3 viên đá được quảng cáo là kim cương thô cho một người mua.
Dù kết quả giám định chính thức chưa được công bố nhưng cơ quan công tố khẳng định đây là kim cương giả và cả hai bị cáo đều không có giấy phép kinh doanh đá quý.
Nếu bị kết tội, họ đối mặt mức án tối thiểu 5 năm và có thể lên đến 15 năm tù. Theo nguồn tin từ tòa án địa phương, phiên xét xử ngày 28/4 vừa qua không thể tiến hành vì bị cáo Justo gặp tai nạn xe hơi tại Nam Phi trước đó.
Tòa đã chấp thuận thay đổi điều kiện bảo lĩnh và ấn ngày 4/6 tới để xác định lịch xét xử chính thức.
Ngành kim cương chiếm 1/4 GDP
Kim cương đóng góp khoảng 1/4 GDP, khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu và gần 1/3 nguồn thu ngân sách của Botswana.
Botswana là nhà sản xuất kim cương tự nhiên lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Nga. Debswana (liên doanh 50-50 giữa chính phủ Botswana và tập đoàn De Beers) điều hành các mỏ lớn như Jwaneng (mỏ kim cương giàu nhất thế giới về giá trị) và Orapa (một trong những mỏ lớn nhất về diện tích).
Bên cạnh đó, mỏ Karowe do Lucara Diamond Corp. vận hành cũng là một trong những mỏ trọng yếu.
Trong quý I/2026, sản lượng kim cương tại Botswana đạt khoảng 4,8 triệu carat, tăng 5% so với cùng kỳ năm ngoái, nhờ sản lượng cao hơn từ mỏ Orapa.
Riêng mỏ Jwaneng đóng góp 2,23 triệu carat, Orapa đóng góp 2,58 triệu carat. Cả năm 2024, Debswana sản xuất 17,9 triệu carat và năm 2025 là 15,1 triệu carat.
Botswana không chỉ khai thác thô. Khoảng 25% lực lượng lao động trong lĩnh vực cắt, mài, đánh bóng kim cương của cả nước đang làm việc cho KGK Diamonds Group - một trong những doanh nghiệp chế tác lớn nhất tại đây.
Chính phủ ngày càng gia tăng tỷ lệ kim cương được phân loại và chế tác trong nước trước khi xuất khẩu, nhằm giữ lại giá trị gia tăng.
Khủng hoảng thừa và cuộc chiến với kim cương nhân tạo
Thời hoàng kim, mỗi năm ngành kim cương mang về cho Botswana trung bình khoảng 25,3 tỷ pula (khoảng 1,84 tỷ USD). Nhưng năm tài khóa 2025-26, con số này dự báo chỉ còn 10,3 tỷ pula (khoảng 744-770 triệu USD), chưa đầy một nửa mức trung bình lịch sử.
Nguyên nhân là do giá kim cương thô đã giảm 23% chỉ trong một năm, từ 129 USD/carat (cuối 2024) xuống còn 99 USD/carat (cuối 2025).
Hậu quả là lượng kim cương tồn kho của Botswana đến cuối năm 2025 đã lên tới 12 triệu carat, gần gấp đôi mức cho phép 6,5 triệu carat.
Chính phủ buộc phải tuyên bố: việc phục hồi doanh thu khoáng sản sẽ kéo dài, thậm chí có thể không bao giờ trở lại mức cũ.
Đằng sau cuộc khủng hoảng là sự trỗi dậy của kim cương nhân tạo (lab-grown diamonds). Với giá chỉ bằng 1/4-1/3 kim cương tự nhiên, sản phẩm này ngày càng được người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ ưa chuộng.
Thị trường lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc đã cắt giảm đơn hàng kim cương tự nhiên, gây áp lực khủng khiếp lên Botswana.
S&P Global Ratings đã hạ xếp hạng tín nhiệm của Botswana xuống mức thấp nhất trong nhóm đầu tư (BBB-), cảnh báo những thách thức cơ cấu từ thị trường kim cương toàn cầu.
Nền kinh tế Botswana đã suy giảm 2,8% năm 2024, tiếp tục giảm 0,4% năm 2025, trước khi dự báo phục hồi yếu ớt 2,5% vào năm 2026. Thâm hụt ngân sách dự kiến chiếm 8,9% GDP trong năm tài khóa 2026-27.
Vụ bán 3 viên kim cương giả ở khách sạn Cumberland nghe có vẻ nhỏ nhưng phơi bày một thực tế phũ phàng: Ngành kim cương tại quốc gia phía Nam châu Phi đang hết thời kỳ hoàng kim.
Theo Daily News Botswana, De Beers Group
