Chuyên gia nêu cơ chế “leo thang hành vi” trong tâm lý học tội phạm
Nguyễn Văn Dũng (tức Dũng Trọc Hà Đông; 58 tuổi, trú Hà Nội) và giang hồ mạng “Thật Mạnh”, “Giang Rồng” vừa bị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố bị can và bắt tạm giam về tội Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.
Những người này bị bắt với cáo buộc đã sản xuất nhiều phim ngắn, trong đó có “Kẻ phản bội”, “Cuộc chơi sắp đặt” và “Phi vụ cuối cùng”. Các phim có nhiều cảnh mang màu sắc xã hội đen, mô tả việc sinh hoạt băng nhóm, sử dụng hung khí và súng để thanh toán, bị cơ quan chức năng xác định có nội dung cổ súy bạo lực và tệ nạn xã hội.
Theo Bộ Công an, việc phát tán rộng rãi những nội dung trên có thể tạo ra nhận thức lệch lạc, nhất là đối với thanh thiếu niên; làm gia tăng xu hướng coi bạo lực là cách giải quyết mâu thuẫn và thúc đẩy hành vi bắt chước những hình tượng, băng nhóm xuất hiện trong phim.
Dũng “trọc” Hà Đông tại cơ quan điều tra. Ảnh: Bộ Công an.
Trước Dũng “Trọc” Hà Đông, nhiều “giang hồ mạng” như Huấn Hoa Hồng, Phú Lê, Khá Bảnh, Khánh Sky, Đức Cộng…đã bị cơ quan công an bởi nhiều tội danh khác nhau? Vậy, bài học cho giới trẻ sau những vụ việc này gì?
Trao đổi với PV Dân Việt, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học cho biết, nhiều người sản xuất nội dung độc hại không hoàn toàn không nhận thức được hậu quả mà họ gây ra. Tuy nhiên, họ thường đánh giá thấp tác động xã hội hoặc tự thuyết phục bản thân rằng mình chỉ đang “làm nội dung giải trí”.
Trong tâm lý học tội phạm, cơ chế này được gọi là “trung hòa trách nhiệm”. Cá nhân cố gắng tách mình ra khỏi hậu quả của hành vi bằng cách cho rằng người xem phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của họ, hoặc cho rằng những tác động tiêu cực là quá xa vời để phải quan tâm.
Thực tế, nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại chính là thanh thiếu niên. Đây là giai đoạn nhân cách và hệ giá trị đang hình thành, khả năng kiểm soát hành vi và tư duy phản biện chưa hoàn thiện.
Khi liên tục tiếp xúc với hình ảnh những “giang hồ mạng” giàu có, nổi tiếng, nhiều người theo dõi, một bộ phận giới trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng sự ngông cuồng, bạo lực, bất chấp pháp luật là con đường ngắn nhất dẫn tới thành công.
Hệ quả lâu dài không chỉ dừng lại ở việc thần tượng hóa các hình mẫu phản xã hội, mà còn có thể dẫn đến sự xuống cấp về chuẩn mực đạo đức, gia tăng bạo lực học đường, hành vi bắt chước nguy hiểm và thái độ coi thường pháp luật.
Theo TS Đào Trung Hiếu, một trong những nghịch lý lớn nhất của thời đại mạng xã hội là không phải nội dung tích cực nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi những hành vi lệch chuẩn, phản cảm hay bạo lực lại có khả năng thu hút sự chú ý đặc biệt.
Trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động. Khi một hành vi sai trái liên tục mang lại lượt xem, tiền bạc và danh tiếng, người thực hiện sẽ có xu hướng coi đó là con đường đúng đắn để đạt được thành công.
Họ không còn đánh giá hành vi của mình bằng chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, mà bằng những con số hiển thị trên màn hình điện thoại.
Đáng lo ngại hơn, hàng triệu lượt thích, bình luận và chia sẻ có thể tạo ra một thứ “ảo giác xã hội”, khiến người tạo nội dung tin rằng mình đang được cộng đồng công nhận. Cảm giác tội lỗi dần suy giảm bởi xung quanh họ luôn tồn tại những tiếng nói cổ vũ, bao biện hoặc thần tượng hóa.
Đó là lý do vì sao nhiều người dù đã bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Họ không chỉ bị hấp dẫn bởi lợi ích vật chất mà còn rơi vào trạng thái nghiện sự chú ý. Đối với một số cá nhân, cảm giác được hàng triệu người biết đến có sức hấp dẫn không khác gì một dạng phụ thuộc tâm lý.
Khi sự nổi tiếng giảm sút, họ buộc phải tạo ra những cú sốc mới, những hành vi táo bạo hơn để kéo sự chú ý quay trở lại. Đây chính là cơ chế “leo thang hành vi” trong tâm lý học tội phạm: những gì từng gây sốc ngày hôm qua sẽ nhanh chóng trở nên bình thường vào ngày hôm nay, buộc cá nhân phải liên tục đẩy giới hạn lên cao hơn.
Cần làm gì để chặn đứng sự lệch chuẩn?
“Muốn cắt đứt vòng lặp này, trước hết phải làm suy giảm cơ chế phần thưởng dành cho nội dung độc hại, thông qua việc kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế mức độ lan truyền và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.
Quan trọng hơn, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một “hệ miễn dịch số” đủ mạnh, bao gồm kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và năng lực chống lại sự thao túng của các giá trị ảo” – ông Hiếu chia sẻ.
Trong khi đó, Tiến sĩ luật Đặng Văn Cường cho biết, bạo lực là hành vi xấu, thể hiện sự bất công, bất bình đẳng trong xã hội. Hành vi bạo lực là hành vi xâm phạm trái pháp luật đến thân thể, tâm lý, sức khỏe của người khác.
Dũng “trọc” Hà Đông và Phú Lê đều đã bị khởi tố, bắt tạm giam. Ảnh: FBNV.
Hành vi bạo lực trên mạng xã hội, cổ suý, đăng tải các hành vi bạo lực lên mạng xã hội sẽ có sức lan tỏa nhanh chóng, tác động trực tiếp vào vấn đề nhận thức và hình thành nhân cách của nhiều bạn trẻ. Tác động của những nội dung này không nên chỉ được đánh giá bằng số lượt xem.
Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, đây là giai đoạn đang hình thành nhân cách, hệ giá trị và nhận thức pháp luật. Việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung thần tượng hóa bạo lực có thể tạo ra cách nhìn sai lệch rằng bạo lực là phương thức để giải quyết mâu thuẫn, rằng sử dụng vũ lực là biểu hiện của sức mạnh hoặc “bản lĩnh”.
Ở mức độ nghiêm trọng hơn, những hình ảnh này có thể tạo ra tâm lý bắt chước, làm theo; bình thường hóa hành vi bạo lực và làm giảm sự sợ hãi, e ngại đối với hành vi vi phạm pháp luật.
Theo ông Cường, giang hồ mạng là hiện tượng tiêu cực trong thời đại số, là vấn nạn xã hội cần phải kiểm soát, bóc gỡ để làm trong sạch môi trường mạng. Bởi vậy, việc xử lý một vụ án hình sự không chỉ là xử lý đối với người thực hiện hành vi phạm tội, áp dụng chế tài hình sự mà còn là hoạt động nhằm quản lý xã hội, hướng đến răn đe, giáo dục và phòng ngừa chung cho xã hội.
Để đấu tranh phòng chống tội phạm trên mạng Internet nói chung, tội phạm phát tán các tệ nạn xã hội nói riêng, ông Cường cho rằng cần phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp.
Trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện và thực thi nghiêm pháp luật về không gian mạng. Luật An ninh mạng năm 2025 đã xác định cụ thể nhiều nhóm hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có kích động, cổ xúy bạo lực, tệ nạn xã hội và hành vi lôi kéo người khác thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.
Tiếp đó, tăng cường trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội. Các nền tảng phải chủ động phát hiện, hạn chế khả năng lan truyền và xử lý những nội dung vi phạm pháp luật; đồng thời có cơ chế bảo vệ tốt hơn đối với trẻ em và thanh thiếu niên.
Ngoài ra, phải đánh vào động cơ kinh tế của nội dung độc hại. Nếu sản xuất nội dung bạo lực, gây sốc giúp một người nổi tiếng, có hàng triệu lượt xem và kiếm được tiền thì sẽ tạo ra động lực để người khác bắt chước. Vì vậy, cần kiểm soát dòng tiền, nguồn thu và các hoạt động kinh doanh phát sinh từ nội dung vi phạm pháp luật.
Cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số và pháp luật cho thanh thiếu niên. Không thể chỉ cấm đoán mà phải giúp người trẻ hiểu tại sao một nội dung là độc hại, biết phân biệt giữa tác phẩm nghệ thuật với nội dung cổ súy tội phạm, đồng thời biết cách phản ứng khi gặp nội dung xấu độc.
Bên cạnh đó, gia đình và nhà trường phải tham gia tích cực hơn. Quản lý trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ giao cho nền tảng hoặc cơ quan chức năng. Gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng tạo ra môi trường văn hóa lành mạnh để trẻ em có khả năng tự bảo vệ trước các nội dung độc hại.
