Trước khi lên đường tới Washington hôm 23/9, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có một số thư từ cần hồi đáp. Vài chục sinh viên đến từ 10 trường đại học Mỹ, trong đó có Đại học Harvard, viết thư cho ông để kể về trải nghiệm của họ trong chuyến giao lưu tại Trung Quốc năm nay. Theo Quốc vụ viện Trung Quốc, ông Tập đã hồi đáp thư của các sinh viên và khuyến khích họ thúc đẩy hợp tác giữa hai nước. Điều này tiếp nối truyền thống đã có từ lâu.
Các kênh không chính thức
Trong nhiều thập niên, Bắc Kinh thường sử dụng các kênh không chính thức, từ những cá nhân có ảnh hưởng đến các tổ chức đóng vai trò cầu nối giữa hai cường quốc, để truyền tải thông điệp ngoại giao tới Washington. Cách làm này càng được coi trọng trong những năm gần đây, khi sự cạnh tranh chiến lược gay gắt giữa Trung Quốc và Mỹ khiến việc tiếp xúc trực tiếp giữa hai chính phủ trở nên khó khăn.
Khi cuộc chiến thương mại gây chấn động quan hệ song phương năm 2018, Bắc Kinh đặc biệt coi trọng “người bạn cũ” - cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger truyền đạt quan điểm về quan hệ với Washington thông qua nhiều cuộc gặp với ông. Khi ông Kissinger - kiến trúc sư chủ chốt của chính sách phá băng và bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung (vào đầu những năm 1970) qua đời năm 2023, vai trò trung gian này có vẻ được Bắc Kinh gửi gắm vào học trò của ông - Graham Allison.
Ông Allison - cựu hiệu trưởng Trường Harvard Kennedy tới Trung Quốc vào tháng 3 và tháng 6 năm nay, và cả hai lần đều gặp các quan chức cấp cao Trung Quốc, trong đó có cuộc gặp Chủ tịch Chính hiệp Vương Hỗ Ninh - quan chức xếp thứ tư trong hệ thống lãnh đạo nước này. Ông Allison là tác giả cuốn “The Thucydides Trap” (Bẫy Thucydides) - phổ biến hóa giả thuyết cho rằng một cường quốc đang trỗi dậy và một bá quyền hiện hữu dễ rơi vào xung đột. Ông Tập đã nhắc đến thuật ngữ này trong cuộc hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 25/9.
Khi thương mại và đầu tư chiếm một phần rất lớn trong quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, Bắc Kinh cũng coi trọng việc tiếp xúc với cộng đồng doanh nghiệp Mỹ để truyền tín hiệu tới Washington. Chỉ vài ngày trước chuyến thăm của ông Tập, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường gặp phái đoàn của Hội đồng Kinh doanh Mỹ - Trung khi đang thăm Bắc Kinh. Apple, Boeing và Nvidia là 3 trong số các doanh nghiệp thành viên đáng chú ý của Hội đồng. Lãnh đạo của những công ty này đã nhiều lần tới Trung Quốc. CEO Jensen Huang của Nvidia đã nhiều lần tới Trung Quốc và gặp một số quan chức cấp cao nước này. Ông cũng tháp tùng Tổng thống Trump trong chuyến thăm Bắc Kinh hồi tháng 5.
Ngày 24/9, Đài truyền hình nhà nước Trung Quốc CCTV phát sóng cuộc phỏng vấn với ông chủ Tesla và SpaceX Elon Musk, trong đó vị tỷ phú công nghệ gọi ông Tập là “nhà lãnh đạo vĩ đại”. Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc - cơ quan hoạch định kinh tế hàng đầu của nước này mời Phòng Thương mại Mỹ tại Trung Quốc tham dự cuộc tọa đàm bàn tròn hôm 10/9.
Ảnh hưởng của những nhân vật có khả năng truyền tải thông điệp đến Nhà Trắng hoặc Đồi Capitol vẫn là vấn đề gây tranh luận. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy những nhân vật như vậy không nhất thiết phải có vị trí chính thức mới có thể tạo ra khác biệt.
Năm 1970, nhà lãnh đạo Trung Quốc Mao Trạch Đông hồi đó xuất hiện cùng nhà văn Mỹ Edgar Snow, qua đó gửi tín hiệu ngoại giao tới Tổng thống Mỹ Richard Nixon rằng Bắc Kinh sẵn sàng nối lại liên lạc với Washington. Tiến trình này được hỗ trợ bởi “ngoại giao bóng bàn”, góp phần bình thường hóa quan hệ Trung - Mỹ và đến nay vẫn thường xuyên được Bắc Kinh nhắc lại.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Phu nhân đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Phu nhân dự quốc yến tối 24/9. Ảnh: AP
Chính phủ Trung Quốc đã tìm ra những hình thức kế thừa di sản đó. Trong 2 năm qua đã diễn ra nhiều hoạt động giao lưu pickleball giữa thanh thiếu niên Trung Quốc và Mỹ. Tại giải đấu pickleball hồi tháng 5, Đại sứ Trung Quốc tại Washington Tạ Phong kêu gọi những người tham gia “phát huy tinh thần ngoại giao bóng bàn” thông qua môn thể thao này, và “viết nên những câu chuyện mới về tình hữu nghị Trung - Mỹ bằng nhiệt huyết của tuổi trẻ”. Điều này cho thấy sự coi trọng của Bắc Kinh đối với giao lưu nhân dân, coi đây là một kênh có thể giúp truyền tải quan điểm của mình về quan hệ song phương.
Tại Nhà Trắng ngày 25/9, ông Tập tuyên bố Trung Quốc sẽ mời 100.000 thanh niên Mỹ tham gia các chương trình giao lưu và học tập tại Trung Quốc trong 5 năm tới. Điều này tiếp nối sáng kiến của ông vào năm 2023 về việc mời 50.000 thanh niên Mỹ sang Trung Quốc trong vòng 5 năm. Bắc Kinh cho biết đã đạt được sớm hơn kế hoạch 2,5 năm.
Những sáng kiến này được triển khai sau nhiều năm Washington gia tăng sức ép, dẫn đến việc đóng cửa các Viện Khổng Tử tại Mỹ, làm suy yếu một kênh quan trọng mà Bắc Kinh từ lâu vẫn coi là phương tiện thúc đẩy giao lưu giáo dục và văn hóa giữa hai nước.
Flying Tigers và mối duyên Cổ Lĩnh
Những năm gần đây, Bắc Kinh nhiều lần tranh thủ các sự kiện tưởng niệm di sản của Flying Tigers - nhóm phi công tình nguyện người Mỹ từng chiến đấu chống lực lượng Nhật Bản tại Trung Quốc và Myanmar trong Thế chiến II, để khơi lại ký ức về sự hợp tác chặt chẽ giữa hai nước. Ông Trump cũng nhắc đến những phi công Mỹ này trong phát biểu khi tiếp ông Tập ngày 25/9.
Tại quốc yến tối 24/9 (giờ Mỹ), Tổng thống Mỹ Donald Trump trao tặng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình một bức tượng đại bàng đầu trắng cao gần 1 m. Trong bài phát biểu tại quốc yến, ông Trump cho biết bức tượng là tác phẩm do một nghệ sĩ người Mỹ thực hiện với sự phối hợp của Tổng thống Trump và Đệ nhất phu nhân Melania.
Tháng 9/2023, khi quan hệ hai nước bắt đầu phục hồi sau giai đoạn đặc biệt căng thẳng, ông Tập đã hồi đáp bức thư của ông Jeffrey Greene - Chủ tịch Quỹ Di sản Hàng không Trung-Mỹ, cùng các cựu thành viên Flying Tigers là Harry Moyer và Mel McMullen. Trong thư, ông nhấn mạnh rằng Trung Quốc và Mỹ “nên và phải tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và theo đuổi hợp tác cùng có lợi”.
Trong chuyến thăm Mỹ vào tháng 11/2023, ông Tập cũng nhắc đến Flying Tigers trong một bài phát biểu, đồng thời kể về những người bạn ông quen tại bang Iowa trong chuyến thăm Mỹ đầu tiên vào năm 1985. Tháng 2, ông gửi thư hồi đáp và thiệp chúc Tết Nguyên đán tới những người bạn lâu năm ở Iowa, nhấn mạnh sự tiếp nối của các hoạt động giao lưu Trung-Mỹ.
Một kênh ngoại giao nhân dân tương tự khác là “Mối duyên Cổ Lĩnh” - sáng kiến giao lưu văn hóa được xây dựng dựa trên mối quan hệ lịch sử giữa cư dân ở khu nghỉ dưỡng miền núi thuộc tỉnh Phúc Kiến và các gia đình Mỹ từng sinh sống, làm việc hoặc nghỉ dưỡng tại đây từ cuối thế kỷ 19.
