Tháng trước, tại Đại học Đông Nam ở Nam Kinh, Trung Quốc, một sự kiện chưa từng có tiền lệ đã diễn ra. Nghiên cứu sinh Zheng Hehui bước lên bục bảo vệ luận án tiến sĩ, nhưng trên tay anh không phải là tập văn bản đóng bìa da trang trọng thường thấy. Thay vào đó, anh trình bày trước hội đồng một bộ các khối thép gia cường được thiết kế tinh xảo, có khả năng lắp ghép như những mảnh Lego khổng lồ.
Đây không phải là mô hình đồ chơi hay lý thuyết trên giấy. Sáng chế của Zheng Hehui hiện đang gánh trên vai trọng lượng của cây cầu dây văng đường sắt và đường bộ khổng lồ bắc qua sông Dương Tử.
Với sản phẩm này, Zheng Hehui đã trở thành một trong những người đầu tiên nhận bằng "tiến sĩ thực hành" - một thế hệ kỹ sư mới được đào tạo theo luật giáo dục sửa đổi năm 2024, cho phép trao học vị tiến sĩ dựa trên nguyên mẫu vật lý hoặc dự án kỹ thuật thay vì luận án văn bản truyền thống.
Cuộc chiến chống lại "khoa học thây ma"
Quyết định "xé bỏ" các quy chuẩn hàn lâm cũ kỹ của Bắc Kinh xuất phát từ một thực tế đáng báo động: sự lạm phát của các nghiên cứu vô giá trị. Trong nhiều năm, nền học thuật Trung Quốc bị chi phối bởi văn hóa "xuất bản hay là chết" (publish or perish). Áp lực phải có bài đăng trên các tạp chí quốc tế để thăng tiến và nhận thưởng đã sản sinh ra một thị trường chợ đen khổng lồ: các "xưởng sản xuất bài báo".
Hệ quả là vào năm 2022, dù Trung Quốc vượt Mỹ về số lượng công trình nghiên cứu khoa học, nhưng bên dưới lớp vỏ hào nhoáng đó là một sự mục ruỗng. Chỉ riêng năm 2023, thế giới chứng kiến kỷ lục hơn 10.000 bài báo học thuật bị thu hồi, trong đó một tỷ lệ đáng kể có sự tham gia của các tác giả Trung Quốc. Giới phê bình gọi thế hệ nhà khoa học này là những người sở hữu chỉ số trích dẫn cao ngất ngưởng nhưng hoàn toàn bất lực khi đối mặt với các vấn đề thực tiễn. Chính phủ Trung Quốc gọi đây là "khoa học thây ma" - những nghiên cứu chỉ tồn tại để được trích dẫn bởi các nghiên cứu khác mà không tạo ra giá trị thực.
Việc cho phép sinh viên tốt nghiệp bằng một tháp cầu hay hệ thống hàn chân không chính là đòn phản công trực diện của Bộ Giáo dục Trung Quốc. Bằng cách thay đổi cơ chế đánh giá, họ đang triệt tiêu động lực của các "xưởng sản xuất bài báo". Nếu một kỹ sư có thể chế tạo ra cỗ máy vận hành tốt, họ không cần phải bỏ tiền mua một bài báo "thây ma" để hợp thức hóa tấm bằng của mình nữa.
Tự chủ công nghệ trước sức ép địa chính trị
Tuy nhiên, động lực sâu xa hơn của cuộc cải cách này nằm ở vấn đề an ninh quốc gia. Trong bối cảnh cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ ngày càng leo thang và các lệnh cấm vận công nghệ siết chặt, Trung Quốc nhận ra rằng chỉ số h-index cao không thể giúp họ sản xuất được chip bán dẫn hay máy tính lượng tử.
Li Jiang, nhà khoa học thông tin tại Đại học Nam Kinh, nhận định với tạp chí Nature rằng đang có một khoảng cách mênh mông giữa kiến thức sách vở và năng lực thực hành mà xã hội cần. Để lấp đầy khoảng trống này, từ năm 2022, Trung Quốc đã triển khai các chương trình thí điểm trong 18 lĩnh vực then chốt như điện tử, công nghệ thông tin và bán dẫn. Đây là những điểm nghẽn công nghệ mà Bắc Kinh đang khao khát tự chủ.
Wei Lianfeng, một nhà nghiên cứu tại Viện Năng lượng Hạt nhân Trung Quốc, là minh chứng sống động cho mô hình "kỹ sư tinh hoa" mới. Anh là người đầu tiên tại Viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân (HIT) tốt nghiệp theo cơ chế mới vào tháng 9 vừa qua. "Luận án" của anh không phải là văn bản, mà là quy trình hàn laser chân không và việc chế tạo thành công các thiết bị liên quan. Wei Lianfeng không ngồi trong tháp ngà; anh đi lên từ vị trí kỹ thuật viên, tích lũy kinh nghiệm mười năm rồi quay lại trường học để giải quyết chính những vấn đề hóc búa mà anh gặp phải trên sàn nhà máy.
Thách thức của mô hình giáo dục mới
Trong ba năm qua, 50 trường cao học chuyên biệt cho kỹ sư đã được thành lập, thu hút 20.000 sinh viên tham gia. Riêng Đại học Thanh Hoa đã bắt tay với 56 doanh nghiệp lớn, và các nghiên cứu sinh của họ đã đem về hơn 100 bằng sáng chế. Để đảm bảo chất lượng, các trường áp dụng cơ chế "cố vấn kép": một giáo sư đảm bảo tính hàn lâm và một chuyên gia từ doanh nghiệp hướng dẫn về thực tiễn.
Mặc dù vậy, mô hình này cũng đặt ra những thách thức không nhỏ cho hệ thống giáo dục vốn quen với các thước đo định lượng. Sun Yutao, nhà nghiên cứu chính sách tại Đại học Công nghệ Đại Liên, thừa nhận rằng việc đánh giá một kỹ thuật hàn khó khăn và trừu tượng hơn nhiều so với việc chấm điểm một bài luận văn.
"Rất khó để xác định liệu một sản phẩm thực tế có tương đương với một bước nhảy vọt của ngành công nghiệp hay không", ông nói. Bên cạnh đó, chất lượng của các chuyên gia hướng dẫn từ doanh nghiệp cũng là một biến số rủi ro có thể ảnh hưởng đến giá trị của tấm bằng tiến sĩ.
Dù số lượng "tiến sĩ thực hành" hiện nay vẫn còn khiêm tốn so với con số 97.000 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm tại Trung Quốc, nhưng tín hiệu từ nhóm tiên phong là rất khả quan. Với sự mờ dần của ranh giới giữa khoa học và kỹ thuật, mô hình này được dự báo sẽ mở rộng sang các lĩnh vực lai như thiết kế thiết bị y tế hay chẩn đoán thông minh.
Bằng cách buộc giới tinh hoa trí thức phải "nhúng tay vào dầu mỡ", Trung Quốc đang đặt cược vào một thế hệ kỹ sư mới có khả năng hiện thực hóa tham vọng cường quốc công nghệ của mình, thay vì chỉ làm đẹp các bảng xếp hạng học thuật quốc tế.
