Vào ngày 1/6 - thời điểm Toyota Motor lần đầu tiên sau hơn hai thập kỷ để mất vị thế công ty có giá trị vốn hóa lớn nhất Nhật Bản vào tay SoftBank Group - hãng xe này đã đưa ra một quyết định quan trọng: Daisuke Toyoda, con trai của Chủ tịch Akio Toyoda, sẽ rời công ty công nghệ phụ thuộc để trở lại tập đoàn mẹ kể từ ngày 1/8.
Màn tái xuất sau 8 năm để "đảm nhận vị trí quản lý sát với thực địa sản xuất xe hơi" có vẻ là một bất ngờ ngay cả với bản thân vị lãnh đạo 38 tuổi. "Ấn tượng đầu tiên của tôi là: 'Tại sao lại là lúc này?'", Daisuke chia sẻ trong cuộc phỏng vấn với kênh truyền thông nội bộ của công ty.
Dù vậy, đối với giới quan sát ngành công nghiệp, nước đi này lại không quá bất ngờ. Đó là tín hiệu cho thấy vị hậu duệ này đang được bồi dưỡng để sẵn sàng đảm nhận chiếc ghế Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành (CEO) hãng sản xuất ô tô lớn nhất thế giới.
Về câu hỏi "Tại sao lại là lúc này?", cha của anh, người giữ chức Chủ tịch tập đoàn cho đến năm 2023, từng nhận định ngành công nghiệp ô tô đã "bước vào thời kỳ biến động sâu sắc 'trăm năm có một'". Mức độ cấp bách phải thích ứng với sự thay đổi đó tại Nhật Bản đang gia tăng do sức ép từ các đối thủ Trung Quốc, sự xuất hiện của các tay chơi mới, cùng các rào cản thương mại nghiêm ngặt do chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump thiết lập.
"Khi Toyota chuyển mình từ quỹ đạo hiện tại sang giai đoạn tiếp theo, tập đoàn nhiều khả năng sẽ bước vào một kỷ nguyên đòi hỏi thế hệ thứ năm dòng họ Toyoda đứng ra vượt qua những thách thức vô cùng to lớn," ông Yoshio Tsukuda, nhà báo chuyên mảng ô tô với hơn 50 năm kinh nghiệm, nhận định.
Như một phần trong quy trình đào tạo bài bản cho kế hoạch kế vị nhanh chóng sau 10 năm gia nhập Toyota, Daisuke cho biết anh dự kiến sẽ được phân công vào khối sản xuất để tích lũy kinh nghiệm thực tế tại các xưởng lắp ráp. "Tôi vẫn còn nhiều điều chưa biết về khía cạnh sản xuất ô tô. Tôi muốn tự mình đến xem những ai đang làm việc ở đó, họ gặp phải khó khăn gì và thực tế ra sao," anh nói.
Cho đến nay, đóng góp lớn nhất của vị hậu duệ trẻ tuổi này là ở vai trò Phó Chủ tịch Cấp cao tại Woven by Toyota - công ty con chuyên về công nghệ tiên tiến của tập đoàn - nơi anh phụ trách chủ chốt trong các dự án, bao gồm việc ra mắt Woven City. Thành phố thông minh này tại tỉnh Shizuoka, miền trung Nhật Bản, được thiết kế làm nơi thử nghiệm cho các công nghệ và khái niệm di chuyển thế hệ mới.
Ông Toshio Goto, Giáo sư nghiên cứu tại Trường Cao học thuộc Đại học Kinh tế Nhật Bản, chỉ ra một cam kết được lưu truyền qua các thế hệ gia tộc Toyoda: "Mỗi thế hệ phải đảm nhận một mảng kinh doanh mới."
Ông Tadao Onaka, cựu giáo sư tại Trường Cao học Quản trị Kinh doanh thuộc Đại học Thương mại & Kinh doanh Nagoya, đồng thời là cố vấn doanh nghiệp, lưu ý rằng nhiều tập đoàn thường cho các nhà lãnh đạo tương lai trải nghiệm quản lý các mảng nằm ngoài hoạt động cốt lõi. Trong trường hợp của gia tộc Toyoda, các ứng viên kế vị đều tạo dựng các mảng kinh doanh mới kể từ thời Kiichiro Toyoda - người đã mở rộng từ ngành sản xuất máy dệt nguyên bản của công ty sang sản xuất ô tô vào những năm 1930.
Daisuke là thế hệ thứ năm của gia tộc doanh nhân bắt đầu từ cha của Kiichiro - nhà sáng lập tập đoàn Sakichi Toyoda. Daisuke tốt nghiệp cử nhân Kinh tế tại Đại học Keio (một đại học tư thục nghiên cứu hàng đầu tại Tokyo), sau đó lấy bằng Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh (MBA) tại Đại học Babson (Mỹ), đi theo con đường tương tự như cha mình. Anh từng làm việc một thời gian tại Mỹ trước khi chính thức gia nhập Toyota vào năm 2016.
Cho đến nay, 6 trong số 13 vị Chủ tịch của Toyota xuất thân từ gia tộc sáng lập (bao gồm cả dòng chính và các nhánh dòng họ). Trong đó, Chủ tịch kiêm CEO hiện tại Kenta Kon cùng người tiền nhiệm Koji Sato là hai ngoại lệ hiếm hoi.
Dù tầm ảnh hưởng của các gia tộc sáng lập trong giới doanh nghiệp Nhật Bản hiện đại đôi khi bị chỉ trích là quá áp đặt, ông Jusuke Ikegami, Trưởng khoa kiêm Giáo sư tại Trường Kinh doanh Waseda, cho rằng một khía cạnh tích cực là khả năng duy trì tầm nhìn dài hạn cho chiến lược của công ty.
Minh chứng cho các chiến lược tầm nhìn xa được các thành viên gia tộc Toyoda thúc đẩy, ông dẫn chứng dự án Woven City và chiến lược "đa lộ trình" (multi-pathway) của Toyota, tiếp tục phát triển đa dạng công nghệ động cơ bao gồm chạy xăng và hybrid, trong bối cảnh nhiều đối thủ cạnh tranh chỉ tập trung hoàn toàn vào xe điện thuần túy.
Ông Goto coi dòng họ Toyoda như một "neo điểm tinh thần" cho Toyota. Ông cho rằng gia tộc này đóng một vai trò độc đáo vượt khỏi khuôn khổ quản trị thông thường, khi đã cùng công ty vượt qua vô số khủng hoảng và nhận được sự ủng hộ từ tập thể xung quanh.
Tuy nhiên, ông Tsukuda, người điều hành Viện Nghiên cứu Di chuyển Tsukuda, cho rằng ưu điểm của việc bổ nhiệm Chủ tịch ngoài gia tộc sáng lập là họ đôi khi có thể theo đuổi các chiến lược táo bạo - điều khó xuất hiện từ văn bản hóa doanh nghiệp vốn bị xem là thận trọng và ngại rủi ro do dòng họ Toyoda gây dựng.
Ông dẫn chứng việc ra mắt dòng xe hybrid Prius vào năm 1997 dưới thời cựu Chủ tịch Hiroshi Okuda và Chủ tịch Hội đồng Quản trị Shoichiro Toyoda, bất chấp những dự báo ban đầu rằng dòng xe này sẽ không có lời. Mẫu xe này sau đó đã tạo dựng danh tiếng cho Toyota như một đơn vị tiên phong về công nghệ hybrid - nguồn thu nhập chủ lực của tập đoàn hiện nay.
Mặc dù vậy, lịch sử của Toyota luôn gắn kết chặt chẽ với các nhà lãnh đạo xuất thân từ gia tộc sáng lập. Họ đã duy trì được tầm ảnh hưởng và đoàn kết tập đoàn dù tỷ lệ sở hữu cổ phần chỉ còn chiếm một phần nhỏ.
Ông Onaka nhận định "5 Nguyên tắc Cốt lõi của Toyoda" - các triết lý doanh nghiệp bắt nguồn từ nhà sáng lập Sakichi - là một phần nền tảng cho sự tăng trưởng của hãng xe. Các nguyên tắc này đề cao các giá trị như trung thành, cần cù và sáng tạo, được cho là vẫn in sâu vào văn hóa của Toyota.
"Các thành viên của gia tộc Toyoda nhận được sự kính trọng từ mọi người xung quanh vì tập thể nhận thấy họ thấm nhuần các giá trị này sâu sắc hơn ai hết và luôn đưa chúng vào thực tiễn," ông Onaka nói.
Những nguyên tắc đó đã trở thành nguồn sức mạnh trong những thời điểm khủng hoảng. Khi ông Akio Toyoda lên làm Chủ tịch vào năm 2009, tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đang lan rộng toàn cầu và Toyota vừa ghi nhận khoản lỗ hoạt động 461 tỷ yen (2,8 tỷ USD) trong năm tài chính 2008 - kết quả tồi tệ nhất trong lịch sử công ty.
Ngay sau đó, ông phải đối mặt với thách thức từ đợt thu hồi xe quy mô lớn và chịu cuộc điều tra gay gắt tại phiên điều thanh của Quốc hội Mỹ. Phát ngôn của ông khi đó nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm của một thành viên gia tộc sáng lập. "Tôi là cháu nội của nhà sáng lập, và tất cả các xe Toyota đều mang họ của tôi. Đối với tôi, khi những chiếc xe bị tổn hại, điều đó giống như chính bản thân tôi bị tổn thương," Akio nói.
"Lời nói của ông ấy mang tính thời khắc quyết định," ông Goto, người cũng đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Viện Nghiên cứu Quản trị Thế kỷ, nhận định. "Nó đã thay đổi cách nhìn nhận về Toyota tại Mỹ. Tác động của nó hoàn toàn khác biệt so với việc lời điều trần đó đến từ một người quản lý làm công ăn lương."
Chính Akio cũng đã nhắc lại trải nghiệm đó khi phát biểu tại cuộc họp cổ đông của Toyota vào tháng trước.
"Tôi nhận ra rằng, khi đối mặt với cuộc khủng hoảng đe dọa sự tồn vong của công ty, vai trò của gia tộc sáng lập là chiến đấu không chỉ cho hiện tại của Toyota, mà còn cho quá khứ và tương lai, đồng thời gánh vác trách nhiệm đối với các công ty con, đại lý và nhà cung cấp của chúng tôi," ông nói.
Vũ Anh
