Hai sự kiện hiếm gặp luôn xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn và lặp lại đều đặn gọi là mùa thiên thực. Mỗi năm thường có hai mùa như vậy, mỗi mùa kéo dài khoảng 31-37 ngày. Năm nay, hai mùa thiên thực diễn ra vào giai đoạn 17/2-3/3 và 12-28/8.
Mọi sự kiện nhật thực và nguyệt thực đều xuất hiện trong mùa thiên thực. Lý do là chúng chỉ có thể xảy ra vào thời điểm trăng non (nhật thực) và trăng tròn (nguyệt thực), khi Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời thẳng hàng trong không gian - hiện tượng syzygy.
Theo NASA, mùa thiên thực xảy ra khi sự thẳng hàng này diễn ra gần mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời. Mặt phẳng đó xác định đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời Trái Đất, gọi là mặt phẳng hoàng đạo. Khi trăng non rơi vào mùa thiên thực, bóng của Mặt Trăng có thể đổ xuống Trái Đất, tạo ra nhật thực. Khi trăng tròn rơi vào cùng khoảng thời gian đó, Mặt Trăng có thể đi vào bóng Trái Đất, tạo ra nguyệt thực.
Nhật thực và nguyệt thực không xảy ra ngẫu nhiên hay đơn lẻ mà thường theo đôi. Ảnh: Future/Canva
Trăng non xuất hiện cứ mỗi 29,5 ngày và hai tuần sau đó sẽ là trăng tròn. Vậy tại sao nhật thực và nguyệt thực lại tương đối hiếm thay vì diễn ra hàng tháng?
Nguyên nhân nằm ở độ nghiêng của quỹ đạo Mặt Trăng. Mặt Trăng quay quanh Trái Đất theo quỹ đạo nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng hoàng đạo. Do đó, hầu hết trăng non đi hơi lệch lên hoặc xuống so với Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất, và hầu hết trăng tròn cũng đi qua phía trên hoặc phía dưới bóng Trái Đất. Trong đa số trường hợp, sự thẳng hàng cần thiết cho thiên thực bị bỏ lỡ.
Chìa khóa để hiểu về mùa thiên thực nằm ở hai điểm vô hình trong không gian gọi là nút Mặt Trăng - nơi quỹ đạo nghiêng của Mặt Trăng cắt qua mặt phẳng hoàng đạo.
Mùa thiên thực bắt đầu khi Mặt Trời tiến gần đến điểm nút. Trong khoảng một tháng, mọi chuyện diễn ra thuận lợi về mặt "hình học" - trăng non có thể tạo ra nhật thực và trăng tròn có thể tạo ra nguyệt thực. Khi Mặt Trời di chuyển ra xa điểm nút, mùa thiên thực kết thúc và thiên thực lại trở nên bất khả thi. Theo tính toán quỹ đạo dài hạn của NASA, các điểm nút Mặt Trăng lùi dần về phía tây khoảng 19,3 độ mỗi năm, khiến mùa thiên thực dịch chuyển khoảng 19 ngày mỗi năm.
Khi mùa thiên thực bắt đầu, việc xảy ra một cặp thiên thực gần như không thể tránh khỏi. Việc trăng non xuất hiện gần một điểm nút sẽ tạo ra nhật thực khi Mặt Trăng đi qua giữa Trái Đất và Mặt Trời. Khoảng hai tuần sau, khi Mặt Trăng trở thành trăng tròn gần điểm nút đối diện, Trái Đất tiến vào giữa Mặt Trời và Mặt Trăng, tạo ra nguyệt thực. Thứ tự cũng có thể đảo ngược, và đôi khi, thời điểm khớp đến mức lần thiên thực thứ ba có thể xảy ra trước khi mùa kết thúc, nhưng đa số mùa chỉ có hai lần.
Mùa thiên thực tiếp theo sẽ bắt đầu vào ngày 17/2 với nhật thực hình khuyên, trong đó Mặt Trăng che khuất 96% Mặt Trời, để lại "vòng lửa" mỏng kéo dài tối đa 2 phút 20 giây. Tuy nhiên, hiện tượng này chỉ có thể quan sát từ một khu vực nhỏ ở châu Nam Cực. Những khu vực khác thuộc châu lục này và một số nơi ở đông nam châu Phi, Nam Mỹ, sẽ quan sát được nhật thực một phần. 14 ngày sau, ngày 3/3, cùng mùa thiên thực đó sẽ tạo ra nguyệt thực toàn phần khi Mặt Trăng nằm hoàn toàn trong vùng tối (umbra) của bóng Trái Đất trong 58 phút 18 giây. Người dân ở Đông Á, Australia, Thái Bình Dương, phía tây Bắc Mỹ sẽ có tầm nhìn tốt nhất để thấy Mặt Trăng chuyển đỏ trong giai đoạn toàn phần.
Mùa thiên thực thứ hai và cũng là cuối cùng của năm 2026 bắt đầu ngày 12/8 với nhật thực toàn phần. Người quan sát ở Greenland, Iceland và miền bắc Tây Ban Nha có thể theo dõi Mặt Trăng che khuất hoàn toàn Mặt Trời trong vài phút. Trong khi đó, phần lớn khu vực châu Âu, Bắc Phi và Bắc Đại Tây Dương chỉ quan sát được nhật thực một phần. Hơn hai tuần sau, ngày 28/8, nguyệt thực một phần sẽ xuất hiện. Người quan sát ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Âu và châu Phi sẽ có vị trí thuận lợi để quan sát Mặt Trăng tối dần.
(Theo Space)
